Ainu

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Gå til: navigering, søk
Ainu
(アイヌ イタ, «aynu itak»)
Klassifisering: isolerte språk
Bruk
Tala i: Japan
Område: Hokkaido
Ainutalande i alt:
Rangering: ikkje blant dei 100 største
Skriftsystem: Katakans, Det latinske alfabetet
Offisiell status
Offisielt språk i: Ainuar
Språkkodar
ISO 639-3: ain

Ainu (på ainu: アイヌ イタ, aynu itak; japansk: アイヌ語, ainu-go) er det tradisjonelle språket til ainuaneHokkaido (Nordøya) i Japan. Språket vart tidlegare også brukt nord på Honshu og på Kurilane og sør på Sakhalin i noverande Russland.

Ainu er rekna som eit isolert språk, det vil seie eit slektskap med andre levande språk. Vi kan iblant sjå det gruppert i lag med dei paleosibiriske språka. Ainu har mange ord til felles nivkhisk, men den mest utbreidde meininga er at dette skyldast opptak av lånord. Ainu har også tatt opp mange lånord frå japansk. Tilsvarande har japansk tatt opp lånord frå ainu. Den japanske lingvisten Shichiro Murayama har ut frå ordtilfang og kulturelle fellestrekk forsøkt å knyte ainu til dei austronesiske språka.

Bruk[endre | endre wikiteksten]

Ainu har dei siste tiåra vore eit sterkt truga språk. Dei fleste som sjølv reknar seg blant ainuane, snakkar japansk til dagleg. Det skal vere om lag 100 brukarar i byen Nibutani, men av desse var det på slutten av 1980-talet berre om lag femten som brukte språket i daglegtalen. Kor mange som snakkar ainu i dag, er vanskeleg å slå fast. Det er i dag fleire som snakkar ainu som andrespråk enn som førstespråk. I følgje nettressursen ethnologue.com var det i 1996 15 000 ainuar i Japan, 15 av desse hadde ainu som førstespråk.[1]

Ei rørsle for å revitalsiere ainu og aktivt motverke nedgangen i talet på ainu-talarar, har resultert i at fleire har lært seg ainu som andrespråk.

Fonologi[endre | endre wikiteksten]

Stavingsstrukturen i ainu er KV(K), det vil seie at den første lyden i stavinga alltid er ein konsonant, mens sluttkonsonanten ikkje er obligatorisk. Det finst få konsonantkombinasjonar.

Språket har fem vokalar:

Fremre Sentrale Bakre
Lukka i u
Mellom e o
Open a

Konsonantar:

  Bilabial Labio-
velar
Alveolar Palatal Velar Glottal
Klusil p t k ʔ
Affrikat ʦ
Nasal m n
Frikativ s h
Approksimant w j
Tremulant r
  • Kombinasjonen /ti/ blir realisert fonetisk som [ʧi].
  • /s/ blir uttalt som [ʃ] framfor /i/ samt sist i stavingar.
  • Affrikaten /ʦ/ har både ein tona og ein postalveolar allofon.
  • Dialektal variasjon: Sachalin-dialekten realiserer stavingsfinalt /p, t, k, r/ som /h/.


Typologi og grammatikk[endre | endre wikiteksten]

Ainu er eit SOV-språk og bruker postposisjonar. Subjektet og objektet blir vanlegvis markert ved hjelp av postposisjonar. Substantiv kan setjast saman, og hovudordet blir plassert sist. Verba er inndelte i transitative og intransitive verb, og avleiingar blir danna av ulike affiks.

Ainu er i høg grad eit syntetiskt språk.

Skrift[endre | endre wikiteksten]

I offisiell rettskriving bruker ainu ein tilpassa variant av det japanske alfabetet katakana, men også latinsk alfabet blir brukt. Tidsskriftet Ainu Times kjem ut i begge skriftsystema. I latinsk ortografi stavar ein /ʦ/ c og /j/ y; /ʔ/ skriv ein anten som eit likskapsteikn (=), om den glottale klusilen står mellom vokalar (som i a=sapte), eller som ein t framfor ein konsonant, eller ved at konsonanten doblast (som i cotca eller hoyuppa, dette liknar systemet i transkribert japansk). Øvrige fonem skriv ein med same bokstavar som fonetisk skrift.

Munnleg dikting[endre | endre wikiteksten]

Ainufolket har ein rik munnleg tradisjon av heltesegner. Språket i desse segnene har tatt vare på mange arkaiske språktrekk.

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

Litteratur[endre | endre wikiteksten]

  • Patrie, James: The Genetic Relationship of the Ainu Language, The University Press of Hawaii, Honolulu 1982. ISBN 0-8248-0724-3. 
  • Tamura, Suzuko: The Ainu Language, Sanseido, Tokyo 2000. ISBN 4-385-35976-8. 
  • Vovin, Alexander: A Reconstruction of Proto-Ainu, E. J. Brill, Leiden 1993. ISBN 90-04-09905-0. 
  • Shibatani, Masayoshi: The Languages of Japan, Cambridge University Press, Cambridge 1990. ISBN 0-521-36918-5. 
  • Refsing, Kirsten: Origins of the Ainu Language, The Ainu Indo-European Controversy, Curzon P, London 1998. ISBN 0-7007-1034-5. 

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]