Alfred North Whitehead

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Gå til: navigering, søk
Broom icon.png Denne artikkelen kan ha godt av ein språkvask, som reinskar opp målføringa og/eller innfører same språkstilen overalt.

Alfred North Whitehead (15. februar 186130. desember 1947) var ein engelsk filosof og matematikar. Han skreiv om algebra, logikk, matematikkens fundament, vitskapsteori, fysikk, metafysikk og pedagogikk i eit einskapleg verdssyn som seinaer er blitt kalla prosessfilosofi. Whitehead rettleidde doktoravhandlingane til Bertrand Russell og Willard Van Orman Quine, og påverka såleis logikk og bortimot all seinare analytisk filosofi. Han skreiv den epokegjerande Principia Mathematica saman med Russell. Whitehead uttalte ein gong i ei kjend spissformulering at all filosofi berre er ein fotnote til Platon.[1]

Liv og virke[endre | endre wikiteksten]

Whitehead vart fødd i Ramsgate i Kent i England. Medan bestefaren hans, Thomas Whitehead, hadde grunnlagt den kjende guteskulen Chatham House Academy, fekk han utdanninga si ved Sherborne School i Dorset, den gongen omtalt som ein av dei beste offentlege skulane for gutar i Storbritannia. Barndomen hans har vorte skildra som oververna, men på skulen utmerkte han seg i sport, matematikk, og var overprefekt for klassa si.

I 1880 vart Whitehead immatrikulert ved Trinity College ved Universitetet i Cambridge, der han fekk sin Bachelor of Arts i 1884 som fjerde beste («fourth wrangler).[2] Whitehead vart valt til fellow ved Trinity i 1884 og han underviste og skreiv om matematikk ved lærestaden fram til 1910, men brukte 1890-talet til å skrive avhandlinga si om universal algebra (Treatise on Universal Algebra, 1898). På 1900-talet samarbeidde han med den tidlegare studenten sin Bertrand Russell med å skrive det som vart den første utgåva av Principia Mathematica.[3]

I 1910 trekte Whitehead seg frå posisjonen sin ved Trinity College i protest mot oppseiinga av ein kollega på grunn av ein utanomekteskapeleg affære. Han vart òg i konflikt med ei vedtekt ved Cambridge som avgrensa perioden for ein seniorforelesar til 25 år.

Whitehead gifta seg i 1890 med Evelyn Wade, ei irsk kvinne som budde i Frankrike. Dei fekk ei dotter og to søner. Den eine sonen døydde i krigshandlingar i flyvåpenet til den britiske hæren under den første verdskrigen. Samstundes var Russell det meste av 1918 i fengsel på grunn av sine pasifistiske aktivitetar. Sjølv om Whitehead vitja medforfattaren sin i fengselet tok han ikkje pasifismen hans alvorleg. Russell på si side fnyste over Whitehead sin seinare spekulative platonisme og panpsykisme (læra om at alle ting har sjel). Etter krigen var Russell og Whitehead sjeldan saman, og Whitehead bidrog ikkje til 1925-utgåva av Principia Mathematica.

Whitehead var alltid interessert i teologi, særleg på 1890-talet. Familien hans var djupt forankra i den engelske kyrkja: Faren hans og onklar var sokneprestar medan bror hans kom til å bli biskop av Madras i India. Kanskje påverka av kona si og skriftene til kardinal John Henry Newman byrja han helle mot katolisismen. Før den første verdskrigen hadde Whitehead rekna seg som agnostikar, men seinare vende han tilbake til religionen, utan å knyte seg til eit bestemt kyrkjesamfunn.

Whitehead utvikla ei ivrig interesse for fysikk. Doktoravhandlinga hans for å bli fellow undersøkte James Clerk Maxwell sitt syn på elektrisitet og magnetisme. Synet hans på matematikk og fysikk var meir filosofisk enn reint vitskapleg. Han var meir oppteken av utstrekkinga deira og vesen enn av ein særskild læresetning og teoriar.

I tida mellom 1910 og 1926 var Alfred Whitehead hovudsakleg ved University College London og Imperial College London der han underviste og skreiv om fysikk, vitskapsteori, og teoriar om undervising. Han var fellow ved Royal Society frå 1903 og valt inn til British Academy i 1931. Han var president i Samfunnet for Aristoteles frå 1922 til 1923.

I fysikk artikulerte Whitehead ein rivaliserande doktrine til Albert Einstein sin generelle relativitetsteori. Teorien hans om gravitasjon er no diskreditert sidan han føresåg at gravitasjonskonstanten G ikkje var konstant sidan han ikkje stemde overeins med eksperimentale funn.[4] Eit verk av meir varig verd var hans Enquiry Concerning the Principles of Natural Knowledge (1919), eit nyskapande forsøk på å avstemme dei filosofiske prinsippa i fysikken. Han har derimot hatt liten innverknad på retninga av moderne fysikk.

Whitehead si presidentskapstale i 1916 til den matematiske samskipnaden i England, The Aims of Education («Måla til utdanninga») i boka med same tittel (1929), kritiserte den formalistiske tilnærminga til moderne britiske lærarar som ikkje brydde seg større om kultur og eigenlæring: «Kultur er aktiviteten til tankane, og mottakingsevna til venleik og menneskelege kjensler. Bitar av informasjon har inkje med dette å gjere.»[5]

I 1924 inviterte Henry Osborn Taylor den då 63 år gamle Whitehead til verkeleggjere ideane sine og undervise i filosofi ved Harvard University i USA. Dette var eit emne som fascinerte Whitehead, men som han ikkje tidlegare hadde studert eller undervist i. Ekteparet Whitehead var resten av livet sitt i USA. Whitehead pensjonerte seg frå undervising i 1937. Han døydde i 1947 i Cambridge i Massachusetts. Det var inga gravferd og lekamen hans vart kremert.

Alfred Whitehead hadde meiningar om omfattande mangfald av menneskeleg strev. Desse meiningane vart uttrykt i mange essay og talar som heldt om ei rekkje emnar mellom 1915 og til han døydde. Forelesningane hans ved Harvard (1924–1937) er fylte med sitat frå favorittdiktarane hans, Wordsworth og Shelley. Dei fleste ettermiddagane på sundagane då ekteparet Whitehead var i Massachusetts heldt dei ope huset der alle studentar var velkomne, og desse samtalane flaut fritt. Ein del obiter dictum som Whitehead samtalte om ved desse høva vart teke opp på band av Lucien Price, ein journalist i Boston, som utgav dei i 1954. Denne boka inkluderte òg eit merkverdig bilete av Whitehead som gammal mann som heldt hoff. Det var ved eit av desse høva at den unge Harvard-studenten B.F. Skinnar krediterte ein diskusjon med Whitehead som inspirasjonen for verket sitt Verbal Behavior (1957), der språk er analysert frå behavioristisk perspektiv.[6] Ein annan student påverka av Whitehead var Charles Malik, som skreiv utkastet til grunnpremissa i Menneskerettsfråsegna, og seinare vart president ved generalforsamling i De sameinte nasjonane (SN). Malik skreiv si doktoravhandling om Whitehead der han samanlikna Whiteheads Metaphysics of Time med den av Martin Heidegger.

Ein biografi i to bind vart skriven av Victor Lowe (1985) og Lowe & Schneewind (1990); Lowe studerte under Whitehead ved Harvard. Ei omfattande vurdering av Whiteheads verk er vanskeleg sidan Whitehead aldri etterlét seg ein nachlass (ei samling av akademiske verk). Familien følgde instruksjonane til Whitehead om at alle papira hans skulle øydeleggjast etter at han døydde. Det finst heller inga kritisk utgåve av Whiteheads forfattarskapar.

Bibliografi[endre | endre wikiteksten]

  • 1898: A Treatise on Universal Algebra with Applications. Cambridge Uni. Press. 1960 opptrykk, Hafner.
  • 1911: An Introduction to Mathematics. Oxford Univ. Press. 1990 hefta, ISBN 0-19-500211-3. Vol. 56 of the Great Books of the Western World series.
  • 1917: The Organization of Thought Educational and Scientific. Lippincott.
  • 1920: The Concept of Nature. Cambridge Uni. Press. 2004 hefta, Prometheus Books, ISBN 1-59102-214-2. Being the 1919 Tarner Lectures delivered at Trinity College.
  • 1922: The Principle of Relativity with Applications to Physical Science. Cambridge Uni. Press.
  • 1925 (1910–13) saman med Bertrand Russell: Principia Mathematica, i 3 bind. Cambridge Uni. Press. Bind. 1 til *56 er tilgjengeleg som hefta CUP-utgåver.
  • 1925a: Science and the Modern World. 1997 hefta, Free Press (Simon & Schuster), ISBN 0-684-83639-4. Vol. 55 of the Great Books of the Western World series.
  • 1925b (1919): An Enquiry Concerning the Principles of Natural Knowledge. Cambridge Uni. Press.
  • 1926: Religion in the Making. 1974, New American Library. 1996, med introduksjon av Judith A. Jones, Fordham Univ. Press.
  • 1927: Symbolism, Its Meaning and Effect. Barbour-Page-forelesningene frå 1927 gitt ved Universitet i Virginia. 1985 hefta, Fordham University Press.
  • 1929: Process and Reality: An Essay in Cosmology. 1979 korrigert utgåve, redigert av David Ray Griffin & Donald W. Sherburne, Free Press. (Part V. Final Interpretation)
  • 1929a: The Aims of Education and Other Essays. 1985 hefta, Free Press, ISBN 0-02-935180-4.
  • 1929b: Function of Reason. 1971 hefta, Beacon Press, ISBN 0-8070-1573-3.
  • 1933: Adventures of Ideas. 1967 hefta, Free Press, ISBN 0-02-935170-7.
  • 1934: Nature and Life. University of Chicago Press.
  • 1938: Modes of Thought. 1968 hefta, Free Press, ISBN 0-02-935210-X.
  • 1947: Essays in Science and Philosophy. Runes, Dagobert, red. Philosophical Library.
  • 1947: The Wit and Wisdom of Whitehead. Beacon Press.
  • 1951: «Mathematics and the Good» i: Schilpp, P. A., red., 1951: The Philosophy of Alfred North Whitehead, 2. utg. New York, Tudor Publishing Company: 666-81. Også trykt i:
    • i The Philosophy of Alfred North Whitehead, 1941, P. A. Schilpp, Ed.;
    • i Science & Philosophy; Philosophical Library, 1948.
  • 1953: A. N. Whitehead: An Anthology. Northrop, F.S.C., & Gross, M.W., red. Cambridge Univ. Press.
  • Price, Lucien, 1954: Dialogues of Alfred North Whitehead, med ein introduksjon ved sir Ross David. Gjenopptrykk 1977, Greenwood Press Reprint, ISBN 0-8371-9341-9, og 2001 med forord av Caldwell Titcomb, David R. Godine Publisher, ISBN 1-56792-129-9.

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]

Wikifrasar Wikifrasar har ei sitatsamling som gjeld: Alfred North Whitehead

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

  1. Whitehead, Alfred North: Process and Reality, s. 39
  2. «Whitehead, Alfred North» i: Ven, J. & J. A.: Alumni Cantabrigienses, Cambridge University Press, 10 vol, 1922–1958.
  3. Om Whitehead som matematikar og logikar, sjå Grattan-Guinness (2000, 2002), og Quines kapittel i Schilpp (1941), opptrykt i Quine (1995).
  4. Tanaka, Y.: The Comparison between Whitehead's and Einstein's Theories of Relativity (From the viewpoint of empirical tests)
  5. «Culture is activity of thought, and receptiveness to beauty and humane feeling. Scraps of information have nothing to do with it.» [1]
  6. Skinnar, B.F. (1957): Verbal Behavior, appendiks.