Aralsjøen

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket

Aralsjøen
Kart over Aralsjøen frå om lag 1960. Landa som delvis ligg i nedslagsfeltet er merka med gult.
Koordinatar	45°N 60°EKoordinatar: 45°N 60°E
Type innsjø	Endorheisk
Tilsig	Amu-Darja, Syr-Darja
Tilknytta land	Kasakhstan, Usbekistan, Turkmenistan, Tadsjikistan, Afghanistan
Overflateareal	17 160 km² (2004), 28 687 km² (1998) 68 000 km² (1960)
Busetnadar	Aral

Aralsjøen (kasakhisk: Арал Теңізі, Aral Tengizi; usbekisk Orol dengizi; russisk Аральскοе мοре, tadsjikisk/persisk Daryocha-i Khorazm) er ein endorheisk innsjø i Sentral-Asia. Han ligg mellom Kasakhstan i nord og Karakalpakstan, ein autonom region i Usbekistan, i sør. Namnet tyder om lag «Sjøen med øyane» og refererer til dei meir enn 1 500 øyane som er, eller var, i innsjøen.

Sidan 1960-åra har Aralsjøen krympa sidan elvane som renn ut i han (Amu-Darja og Syr-Darja) i stor grad vart kanaliserte og nytta til kunstig vatning av Sovjetunionen. I 2004 var innsjøen berre 25 % av den opphavlege storleiken og saltinnhaldet hadde auka nesten fem gonger, noko som har tatt livet av det meste av det naturlege plante- og dyrelivet. Aralsjøen er òg kraftig forureina som følgje av våpentesting, industri og avrenning frå gjødsling.

[endre] Økologiske problem

Aralsjøen i 2003. Han hadde no krympa til godt under halve arealet han hadde hatt femti år tidlegare.

Det største økologiske problemet til innsjøen er endringane som vart gjort med elvane Amu-Darja og Syr-Darja for at dei skulle nyttast til kunstig vatning. Som følgje av dette har vassnivået i Aralsjøen minka dramatisk dei siste femti åra. Dette har ført til store økologiske og økonomiske problem for sjøen og området rundt. I tillegg har rå kloakk vorte dumpa direkte i innsjøen i løpet av dei siste førti åra, noko som har tatt livet av mange naturlege fiskeartar.

[endre] Historie

Aralsjøen sett frå rommet i august 1964

Aralsjøen sett frå rommet i august 1985

I 1918 avgjorde den russiske regjeringa at dei to elvane som renn ut i Aralsjøen, Amu-Darja i sør og Syr-Darja i nordaust, skulle nyttast til å vatne ørkenen rundt innsjøen, slik at ein kunne dyrke ris, melonar, korn og bomull. Dette vart til slutt ein realitet og i dag er Usbekistan ein av dei største eksportørane av bomull i verda.^[1])

Utbygginga av kanalen starta på stor skala i 1940-åra. Mange av kanalane var dårleg bygd og vatnet lak ofte anten ut eller fordampa. Frå Qaraqumkanalen, den største i Sentral-Asia, gjekk kanskje 30–75 % av vatnet til spille. I dag er berre 12 % av den totale lengda til kanalane i Usbekistan vasstette.

I 1960 vart mellom 20 og 60 kubikkilometer med vatn ført til landområda rundt i staden for til Aralsjøen. Dermed byrja vassnivået i Aralsjøen å søkke. Frå 1961 til 1970 fall nivået med om lag 20 cm i året, men i 1970-åra vart dette nesten tredobla til 50–60 cm per år. I 1980-åra auka dette ytterlegare til 80–90 cm kvart år. Mengda av vatn som vart ført bort frå elvane dobla seg mellom 1960 og 2000 og samstundes dobla bomullsproduksjonen i same perioden.

Uttørkinga av innsjøen kom ikkje overraskande på sovjetarane, og dei hadde forventa at det skulle skje lenge før. Sovjetunionen rekna Aral for å vere «naturen sin feil» og ein sovjetisk ingeniør sa i 1968 at det var «opplagt at fordampinga frå Aralsjøen ikkje var mogeleg å unngå»^[2]

[endre] Noverande situasjon

Samanlikning av Nord-Aralsjøen før (under) og etter (over) byggjinga av Kokaraldiken.

Forlatte skip nær Aral i Kasakhstan

Ei tidlegare hamn i byen Aral

Overflatearealet av Aralsjøen minka med om lag 60 % og volumet med heile 80 %. I 1960 var Aralsjøen den fjerde største innsjøen i verda med eit areal på om lag 68 000 km² og eit volum på 1 100 km³. I 1990 hadde arealet fall til 28 687 km² og var no den åttande største i verda. I same perioden hadde saliniteten endra seg med frå om lag 10 g/l til om lag 45 g/l. I 2004 var overflatearealet til Aralsjøen berre 17 160 km², 25 % av den opphavlege storleiken, og innsjøen held framleis på å tørke inn.

Nyleg vart det oppdaga at innsjøen fekk vatn frå undergrunnskjelder, men dette vil ikkje vere noko til å stoppe uttørkinga. Innstrauminga på 4 milliardar kubikkmeter vatn kvart år er større enn tidlegare estimat. Dette grunnvatnet har opphavet sitt i fjella Pamirfjella og Tian Shan og renn gjennom geologiske lag i ei brotsone på botn av Aralsjøen.

I 1987 vart innsjøen delt inn i to innsjøar. Nord-Aralsjøen (den minste av dei) og Sør-Aralsjøen (den største). Ein kunstig kanal vart greve ut mellom dei, men denne kanalen forsvann i 1999 då vassnivået framleis sokk. I 2003 vart Sør-Aralsjøen vidare delt inn i ein austleg og ein vestleg del. Fordampinga i den nordlege delen av Araljsjøen har i det siste delvis vorte reversert.

Det er starta prosjekt får å delvis gjenopprette vassnivået i Nord-Aralsjøen. Vatningsanlegga i Syr-Darja er reparert og gjort betre for å auke vasstraumen. I oktober 2003 annonserte den kasakhstanske regjeringa ein plan om å byggje ein betongdemning (Kokaraldiken) mellom dei to halvdelane av Aralsjøen. Demningen stod ferdig i august 2005 og sidan den gong har vassnivået i Nord-Aralsjøen stige og saliniteten har minka igjen. I 2006 vart det registrert at vassnviået auka raskare enn venta.^[3] Vassnivået steig frå botnnivået på 30 m til 38 meter og vil truleg nå 42 meter som vert rekna som levedyktig.^[4] Fiskebestanden har auka så pass at det er økonomisk å drive fangst på han igjen. I 2006 vart det eksport fisk frå Nord-Aralsjøen så langt bort som Ukraina. Det auka vassnivået førte òg til auke i regnskyer og påverka truleg mikroklimaet i området.^[5] Sjøen låg ei stund 100 km frå den tidlegare hamnebyen Aralsk men er i dag berre 25 km unna. Det er planar om å byggje ein ny kanal for å knyte Aralsk til innsjøen igjen. Konstruksjonen skal byrje i 2009 og ein håpar at avstanden frå innsjøen til byen då berre skal vere 6 km. Ein ny demning, finansiert med eit lån til Kasakhstan frå Verdsbanken, vil òg starte i 2009.^[6]

Sør-Aralsjøen, som ligg i det fattigare Usbekistan, har stort sett vorte overlate til seg sjølv. Prosjekta i nord har derimot gjeve håp for den sørlege delen òg. Ei sluse i diken vert stundom opna for å sleppe ut overskotsvatn i den nesten uttørka Sør-Aralsjøen. ^[7] Det har vore diskusjonar om ein skal byggje ein ny kanal mellom dei to delane av Aralsjøen^[3], men mangel på politisk vilje har ikkje ført til noko meir så langt. Usbekistan har så langt ikkje hatt ønske om å gjere endringar i Amu-Darja, sidan ho gjev mykje vatn til bomullsproduksjonen, og har heller ytra at dei vil leite etter olje i dei opptørka områda i Sør-Aralsjøen.^[8] Dei store saltslettene ^[9][10] som tidlegare dekka botn av innsjøen produserer i dag stundom støvstorm,^[11] og har gjort vintrane kaldare og somrane varmare.^[12] Ein har prøvd å dempe desse effektane med å plante vegetasjon på den tidlegare sjøbotnen. I Nord-Aralsjøen har det auka vassnivå delvis moderert desse effektane i enkelte område og om våren er det no igjen periodar med regn, som ein lenge var utan då vassnivået var lågare.Cite error: Closing </ref> missing for <ref> tag

I januar 1994 signerte Kasakhstan, Usbekistan, Turkmenistan, Tadsjikistan og Kirgisistan ein avtale som forplikta dei til å gje 1 % av statsbudsjetta deira til å betre tilhøva i innsjøen. I 2006 førte lån frå Verdsbanken til prosjekt i Nord-Aralsjøen som gav uventa gode resultat.^[13]

[endre] Biovåpenanlegg på Vozrozjdenija

I 1948 opna eit topphemmeleg sovjetisk laboratorium for biologiske våpen på øya Vozrozjdenija midt i Aralsjøen (i dag eit omstridd område mellom Kasakhastan og Usbekistan). Ein kjenner enno ikkje til den eksakte historia, funksjonane og den noverande statusen til anlegget. Anlegget vart forlate i 1992 etter oppløysinga av Sovjetunionen. Vitskaplege ekspedisjonar til øya viste at det hadde vore testa og seinare lagra biologiske våpen her. I 2002 organiserte forskarar frå USA og Usbekistan ein operasjon for å nøytralisere ti stader der det var gravlagd våpen med miltbrannsporer. I følgje kasakhstanske styresmakter vart alle nedgravingsstadene reinsa. ^[14]

[endre] Utviklinga av Aralsjøen

Ergasj Sjaismatov, visestatsminister i Usbekistan, annonserte i august 2006 at den usbekistanske regjeringa i lag med eit internasjonalt konsortium av det statseigde Uzbekneftegaz, LUKoil, Petronas, Korea National Oil Corporation og China National Petroleum Corporation hadde signert ein produksjonsavtale for å leite etter og utvikle olje- og gassfelt i Aralsjøen.^[15]

[endre] Kjelder

[endre] Fotnotar

[endre] Litteratur

• Micklin, Philip. The Aral Sea Disaster. Annual Review of Earth and Planetary Sciences. 2007. Volume 35, pp. 47--72. http://arjournals.annualreviews.org/doi/pdf/10.1146/annurev.earth.35.031306.140120
• Bissell, Tom. "Eternal Winter: Lessons of the Aral Sea Disaster". Harper's, April 2002, pp. 41–56.
• Bissell, Tom. "Chasing The Sea: Lost Among the Ghosts of Empire in Central Asia". Vintage Departures, October 2004.
• Ellis, William S. "A Soviet Sea Lies Dying". National Geographic, February 1990, pp. 73–93.
• Ferguson, Rob. "The Devil and the Disappearing Sea". Vancouver, Canada: Raincoast Books,2003.
• Glazovsky, Nikita F. 1995. "The Aral Sea Basin" in Kasperson, Jeanne, Roger Kasperson, and B.L. Turner, ed. Regions at Risk: Comparisons of Threatened Environments (New York: United Nations University Press, 1995) p. 92.
• Bendhun F. og Renard Ph. (2004) «Indirect estimation of groundwater inflows into the Aral sea via a coupled water and salt mass balance model» – Journal of Marine Systems, bind 47, s. 35-50. Samandrag på nett

[endre] Bakgrunnsstoff

Commons har multimedia som gjeld: Aralsjøen

• Kart over og informasjon om Aralsjøen
• Kasakhstan og Verdsbanken sitt forsøk på å redde Aralsjøen, 14. desember2006
• BBC-artikkel av David Shukman om den høge kreftraten i Muynak i Usbekistan, 29. juni 2004
• Artikkel i New Scientist 21. juli 2003
• Artikkel på BBC om den planlagde demningen 29. oktober 2003
• BBC-artikkel om lånet frå Verdsbanken, 9. april 2007
• EcoWorld-artikkel "Arctic to Aral", 6. november 2005
• Satellittbilete av Aralsjøen på Visible Earth
• Earth Observatory: Vozrozjdenija vert landfast
• Earthshots: Satelittbilete av miljøendringane - U.S. Geological Survey
• Miltbrannfaren ved Aralsjøen på cnn.com
• Atlas over miljøendringane våre - SN sitt miljøprogram
• http://www.kazakhstanlive.com