Aymara

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Gå til: navigering, søk
Sjå òg artikkelen om aymaraene
Aymara
(Aymar aru)
Klassifisering: Aymaranske språk
 Aruspråk
  Aymara
Bruk
Tala i: Bolivia, Chile, Peru
Område: Det sentrale Andes
Aymaratalande i alt: 2,2 millionar for sentral aymara
Rangering: Ikkje blant dei 100 mest utbreidde språka
Skriftsystem: Latinsk
Offisiell status
Offisielt språk i: Bolivia og Peru
Språkkodar
ISO 639-1: ay
ISO 639-2: aym
ISO 639-3: aym, ayc
Geografisk utbreiing av aymara (1984)

Aymara (Aymar aru) er eit søramerikansk språk i aru-familien. Det er offisielt språk i Peru og Bolivia, har 300 000 talarar i Peru, 1,2 millionar i Bolivia og 50 000 i Chile.

Aymara er eitt av dei få indianarspråka i Amerika som har meir enn ein million talarar, dei andre er quechua, quichee og guaraní. Aymara vart snakka i inkariket, og før det i Aymara-kongedømma.

Grammatikk[endre | endre wikiteksten]

Fonologi[endre | endre wikiteksten]

Aymara har tre vokalfonem, /a, i, u/, to lengdegradar (lang, kort), og dei høge vokalane har midtre allofonar (/i/ -> [e], /u/ -> [o]) framfor uvulare konsonantar, alt som er sagt om dette systemet gjeld forresten også for grønlandsk.

Aymara har labiale, alveolare, palatale, velare og uvulare lukkelydar, utan stemtheitsopposisjon, men med ein tre-vegsopposisjon mellom vanlege, glottaliserte og aspirerte konsonantar. I tillegg har aymara ein /r/, og alveolare og palatale nasalar og lateralar, og to halvvokalar /w/ og /j/. Konsonantsystemet går fram av tabellen:

Labial Alveolar Palatal Velar Uvular
Okklusiv umarkert p /p/ t /t/ ch // k /k/ q /q/
glottalisert p' // t' // ch' /tʃʼ/ k' // q' //
aspirert ph // th // chh /tʃʰ/ kh // qh //
Frikativ s /s/ j /x/ x /χ/
Lateralappr. l /l/ ll /ʎ/
Vibrant r /r/
Nasal m /m/ n /n/ ñ /ɲ/
Halvvokal w /w/ y /j/

Trykket ligg på nestsiste staving, men kan alternere som resultat av vokallengd.

Språkhistorie[endre | endre wikiteksten]

Ytre språkhistorie[endre | endre wikiteksten]

Dei eldste skriftlege dokumenta på aymara er omsetjingar av religiøse tekstar på den spanske kolonitida. Misjonærane laga også grammatikkar, men dei var gjort på grunnlag av spanske grammatiske mønster.

Aymara sin ortografi var lenge basert på spansk, med dårleg attgjeving av fonemopposisjonar som ikkje finst i spansk. I 1968 etablerte Juan de Dios Yapita, som har aymara som morsmål, ein ny ortografi. Denne ortografien gjennomgjekk mindre endringar i 1984 i ei rettskrivingsreform i Bolivia, den endra versjonen vart offisielt godteke i Peru i 1985.

Språkslektskap[endre | endre wikiteksten]

Aymara er i slekt med kawki og jaquaru, som blir snakka av ganske få talarar i sentrale delar av Peru. Om aymara og quechua er i slekt eller ikkje er omstridd.

Litteratur[endre | endre wikiteksten]

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]

Wikipedia-logo-v2.svg Wikipediaaymara

Spire Denne språkartikkelen er ei spire. Du kan hjelpe Nynorsk Wikipedia gjennom å utvide han.