Dan Andersson

Dan Andersson

Daniel «Dan» Andersson (6. april 1888–16. september 1920) var ein svensk forfattar og musikar. Andersson blir rekna til arbeidardiktarane i Sverige, men diktinga hans er ikkje avgrensa til denne sjangeren. Eit pseudonym han nytta var «Black Jim».

Liv

Loussastugan, der Andersson budde frå 1912 til 1915.
Foto: Holger Ellgaard, sommaren 2006

Skrivebordet i Loussastugan

Bakgrunn og oppvekst

Dan Andersson vart fødd den 6. april 1888 i skolehuset i Skattlösberg i Grangärde socken (i novarande Ludvika kommun) i Dalarna. Han vart døypt 16. april i samband med eksamen på skolehuset.

Andersson voks opp i tronge kår i Skattlösberg der faren, småskolelæraren Adolf Andersson og kona, lærarinna Augusta Scherp, arbeidde i skolehuset. Staden ligg i dei såkalla finnskogane sør i Dalarna, der skogfinnar flytta for å bryte jord. Dan Andersson hadde aner frå desse finske nybyggarane på farssida. Mora var av vallonsk avstamming.

Han hadde tre brør, Gustaf og Anders, som var tre og fem år eldre, og Simon som var to år yngre. Ei søster Anna vart fødd i 1892, men døydde eit halvt år seinare. Neste søster som vart fødd i 1899 fekk òg namnet Anna og var den som fekk tileigna diktet «Till min syster» på sin 18-årsdag.

Dan Andersson lærde å lese som femåring. I 1896, ved åtte årsalderen, deltok han i slåtten på ein gard på Lövberget, fekk ei fele som han lærte seg å spele og lærte seg òg engelsk. I 1901 vart han medlem i Blå Kors-losjen Skogsblomman, seinare i godtemplarlosjen i Flen.

Reising og flytting

I 1902, ved 14-årsalderen, tok Andersson på eiga hand toget til Göteborg, båten til Grimsby i England, toget til Liverpool, amerikabåten til New York og til slutt toget til Minnesota. Der kom han til fastera Sara og Carl Petter Andersson sin farm i Forest Lake, nord for Minneapolis, og budde og arbeidde på garden deira. På starten av sommaren reiste han til Sandy Lake, 15 km nord for Tamarack i Aitkin County i Nord-Minnesota der farbroren Simon Andersson budde. Tanken var å undersøke om heile familien skulle følgje etter, men han skreiv i eit brev heim til Sverige at det var ikkje mykje betre vilkår for familien i USA enn heime. Faren skreiv så attende og ba reise han heim. Han kom att til Sverige og var attende i Skattlösberg den 16. desember.

Familien Andersson flytta frå Skattlösberg i 1905. I åra 1911–1915 budde Dan Andersson med foreldre og søsken atter i Skattlösberg, i Luossastugan. Dan Andersson skreiv ein heil del forteliingar og dikt på denne tida. Sikkert har store delar av Kolarhistorier og Kolvaktarens visor blitt til her.

Folkehøgskoleutdanning

I åra 1914–1915 var Dan Andersson elev ved Brunnsviks folkhögskola, saman med mellom andre Harry Blomberg og Ragnar Jändel. Han var òg god ven med Karl Lärka. Frå denne tida vart han verksam som forfattar, skreiv dikt og viser om mallom anna heimbygda si, som nesten eit hundreår seinare enno blir lest og sunge i svenske heimar. Til hans fremste tolkarar høyrer Gunde Johansson og Thorstein Bergman, men han tonsette sjølv òg nokre av sine dikt – dei kan hende mest kjente er Till min syster og Jungman Jansson. Han spelte både trekkspel og fele. Dan Andersson var medarbeidar i Ny Tid i Göteborg 1917–1918 og omsette dessutan tekster av Rudyard Kipling og Charles Baudelaire til svensk. Trass i sin enkle bakgrunn var Andersson høgt danna.

Han gifta seg 19. juni 1918 med småskolelærarinna Olga Turesson, søster til trubaduren Gunnar Turesson.

Død

Dan Andersson døydde på rom 11 på hotell Hellman i Stockholm den 16. september 1920, der han var for å søke arbeid i avisa Social-Demokraten. Hotellpersonalet hadde røykt med blåsyre mot vegglus og hadde ikkje lufta ut i samsvar med retningslinjene. Klokka 3 på ettermiddagen vart Dan Andersson funnen daud. Ved same høve omkom òg forsikringsinspektøren Elliot Eriksson frå Bollnäs. Hotell Hellman, eit av fleire liknande i Klarakvarteren, låg i Bryggaregatan 5.

Dan Andersson er gravdlagd på Lyvikens kyrkogård i Ludvika.

Dan Andersson i dag

Dan Andersson si byste på Järntorget i Göteborg

Dan Andersson sin poesi nyter i dag brei folkeleg oppslutting gjennom sin naturmystikk og søken etter gud. Sandrews laga ein film om Dan Andersson En drömmares vandring med Jarl Kulle i hovudrolla som Dan Andersson. Viser og dikt frå lydsporet til filmen vart gjevne ut på to LP-plater på 1960-talet. Sofia Karlsson spelte i 2005 inn ei nytolking av Anderssons viser, men dikta har òg vorte tolka av mange andre artister gjennom åra, til dømes Hootenanny Singers, Gunde Johansson, Thorstein Bergman, Staffan Hellstrand, Rolf Wikström, Pär Sörman, Love Explosion, Gunnar Turesson, Joakim Thåström og Dan Anderssons namnebror Dan Viktor Andersson med kunstnarnamnet Dan Viktor. Songen «Om Black Jim» av Joakim Thåström er ei hylling til Dan Andersson.

I 1988 gav det svenske Postverket ut to frimerke til 100-årsjubileet for Anderssons fødsel.

I Ludvika er det eit Dan Andersson-museum. Den første veka i august blir det i Ludvika kommun halde ei Dan Andersson-veke med program og aktiviteter i heile kommunen. Veka blir avslutta med ein Luossa-fest i Skattlösberg.

Dan Andersson har fått ei byste reist over seg på Järntorget i Göteborg og i kyrkjeparken i Ludvika.

Den norske rockeren Åge Aleksandersen ga i oktober 2006 ut eit album, Snöharpan, med tekstar av Dan Andersson. Den norske visesongeren Alf Cranner redigerte i 1976 Andersson: Dikt i utvalg (Den norske bokklubben) (ISBN 82-525-0265-2)

Bibliografi

• Kolarhistorier (1914)
• Kolvaktarens visor (1915)
• Det kallas vidskepelse (1916)
• Svarta ballader (1917)
• De tre hemlösa (1918)
• David Ramms arv (1919)
• Chi-mo-ka-ma. Berättelser från norra Amerika (1920)
• Efterlämnade dikter (1922)

Kjente dikt av Dan Andersson

• «En spelmans jordafärd»
• «Helgdagskväll i timmerkojan»
• «Jag väntar …»
• «Julvisa i Finnmarken»
• «Jungman Jansson»
• «Nu mörknar min väg och mitt dagsverk är gjort»
• «Omkring tiggarn från Luossa»
• «Per-Ols Per-Erik»
• «Till kärleken»
• «Till min far»
• «Till min längtan»
• «Till min syster»

Bakgrunnsstoff

Commons har multimedia som gjeld: Dan Andersson

Originaltekst av Dan Andersson ved Wikisource (sv).

• Dan Andersson, forfattarpresentasjon i Projekt Runeberg
• Dan Andersson, forfattarpresentasjon i Litteraturbanken
• eBoklagret Omnibus har Dan Andersson som e-bøker
• Ei side med Dan Anderssons biografi, bilde og mange av hans dikt.

Dan Andersson i Libris

• biografi och Dikter av Dan Andersson frå Svensk Lyrik
• Eit utval av Dan Anderssons romaner kan lastast ned frå Textalk - Klassisk svensk litteratur
• Ei nettside med Dan Anderssons biografi, bilete og mange av dikta hans.
• Boka Själens toner av Elena Helsinghof er ei hylling til skalden Själens toner. Libris 9326817. 

Biografiar

• Bernhard, Waldemar: En bok om Dan Andersson, Tiden, Stockholm 1987 (swe). ISBN 91-550-3338-5 (inb.). Libris 7421496. 
• Greider, Göran: Den gångna är som en dröm och det närvarande förstår jag icke : en bok om Dan Andersson, Bonnier, Stockholm 2008 (swe). ISBN 978-91-0-011070-3 (inb.). Libris 10735513. 
• Johansson, Gunde; Svensson K.G.: Dan Andersson - finnmarkens spelman, LT, Stockholm 1988, Dan Andersson-sällskapets skrifter, 0418-3177 ; [22] (swe). ISBN 91-36-02704-9 (inb.). Libris 7253331. 
• Andersson, Dan; Johansson Gunde: Hjärtats oro: Dan Anderssons brev till Elsa Ouchterlony, Eva von Bahr och systern Anna Andersson, Zinderman, Göteborg 1993, Dan Andersson-sällskapets skrifter, 0418-3177 ; 27 (swe). ISBN 91-528-0503-4 (inb.). Libris 7412612. 

Kjelder

Artikkelen byggjer på tilsvarande artikkel frå svensk wikipedia, som oppgjev følgjande kjelder:

• Händelser man minns - en bokfilm 1920-1969, fil dr Harald Schiller 1970