Dvergplanet

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Gå til: navigering, søk
Pluto, Charon og dei nyoppdaga Nix og Hydra. Pluto, som vart rekna som ein planet i 76 år, vart omklassifisert som ein dvergplanet i 2006.

Dvergplanet er ein klasse objekt i solsystemet som blei innført av Den internasjonale astronomiske unionen i 2006.[1] Han er definert etter følgjande krav:

(a) må vere i omlaup rundt sola
(b) må ha nok masse til å danne eit tyngdefelt som er kraftigare enn stivlekam-kreftene, slik at han er i hydrostatisk likevekt og derfor har ei nær sfærisk form.
(c) må ikkje har reinska område rundt omlaupsbanen sin
(d) er ikkje ein måne

Uttrykket «dvergplanet» vart tatt opp i 2006 som ein del av ei ny klassifisering av lekamane som kretsar rundt sola. Lekamar som er store nok til at dei har reinska området i omlaupsbanen sin vert definert som «planetar», medan dei som er så små at dei ikkje er i hydrostatisk likevekt er definert som «smålekamar i solsystemt». Slik som uttrykket er definert her, gjeld det ikkje for andre planetsystem.[2]

Så langt har fem objekt fått dvergplanetstatus: Ceres, Pluto, Eris, Makemake og Haumea. Fleire lekamar kan leggast til lista seinare, når ein har funne ut om dei oppfyller krav (b).

Kjende dvergplanetar[endre | endre wikiteksten]

IAU (Den internasjonale astronomiske unionen) har offisielt identifisert tre himmellekamar som dvergplanetar: [3]

Dvergplanetar
Namn Ceres Pluto Eris
MPC-tal 1 134340 136199
Område i Solsystemet Asteroidebeltet Kuiperbeltet Indre Oortskya
Diameter 975×909 km 2306±20 km 2400±100 km
Masse i kg
samanlikna med jorda
9,5×1020 kg
,00016
~1,305×1022 kg
,0022
~1,5×1022 kg (estimert)
,0025
Middelradius ved ekvator*
i km
0,0738
471
0,180
1148,07
0,19
~1200
Volum*
0,00042
0,005
0,007
Tettleik (i Mg/m3) 2,08 2,0
Gravitasjon ved ekvator (i m/s2) 0,27 0,60
Unnsleppingsfart (i km/s) 0.51 1.2
Rotasjonsperiode (dagar)
(i siderale dagar)
0,3781 -6,38718
(retrograd)
Omlaupsradius* (AE)
hovudakse
i km
2,5-2,9
2,766
413 715 000
29,66-49,30
39,48168677
5 906 376 200
37,77-97,56
67,6681
10 210 000 000
Omlaupsperiode*(år)
(i siderale år)
4,599 248,09 557
Midla omlaupsfart
(i km/s)
17,882 4,666 3,437
Omlaupseksentrisitet 0,080 0,24880766 0,44177
Omlaupsinklinasjon 10,587° 17,14175° 44,187°
Inklinasjon mellom ekvator og omlaupsbanen 119,61°
Midla overflatetemperatur (i K) 167 40 30
Månar 0 3 1
Oppdaga 1. januar, 1801 18. februar, 1930 5. januar, 2005

*Målt relativt til jorda.

I tillegg har ein fleire lekamar som kanskje kan kvalifisere som dvergplanetar. Blant desse trur eller veit ein at dei følgjande lekamane har diameter større enn 750 km:

Mogelege dvergplanetar
Namn Kategori Diameter Masse
Makemake Cubewano 1600 – 2000? km ukjend
Orcus Plutino 840 - 1880 km 6,2 - 7,0 × ×1020 kg
Sedna Indre Oortskya 1180–1800 km 1,7-6,1 × ×1021 kg
Haumea Cubewano ~ 1500 km ~4,2 × ×1021 kg
Quaoar Cubewano 989 - 1346? km 1,0-2,6 × ×1021 kg
Charon
(Måne til Pluto)
Plutino 1207 km ± 3 km (1,52±0,06)××1021 kg
2002 TC302 Indre Oortskya ≤ 1200 km ukjend
Varuna Cubewano ~936 km ~5,9 × ×1020 kg
2002 UX25 Cubewano ~910 km ~7,9 × ×1020 kg
2002 TX300 Cubewano <900 km ukjend
Ixion Plutino <822 km ukjend

Statusen for Charon, månen til Pluto, er for tida usikker sidan det er ikkje finst ein klar definisjon på kva som er eit måne-planet-system og kva som er eit dobbelplanetsystem. Charon kan med tida verte rekna som ein dvergplanet fordi

  1. Charon har storleiken og forma som skal til for å få ein slik status.
  2. Charon er stor nok i forhold til Pluto til at dei roterer rundt eit felles barysenter i rommet mellom Pluto og Charon, i staden for rundt eit punkt på innsida av Pluto.

Dei andre, tredje og fjerde største asteroidane (Vesta, Pallas og Hygiea) kan verte klassifisert som dvergplanetar om det viser seg at forma deira er bestemt av hydrostatisk likevekt. Her har ein ikkje kome fram til konklusjonar enno.[4]

Storleikar og massar til dvergplanetar[endre | endre wikiteksten]

Dei øvre og nedre grensene for storleik og masse til ein dvergplanet er ikkje spesifisert i IAU sin resolusjon 5A frå 2006. Ein har strengt tatt ingen øvre grenser, og ein lekam som er større eller meir massiv enn Merkur kan vere ein dvergplanet om han ikkje har reinska området rundt omlaupsbanen sin.

Den nedre grensa vert styrt av kuleforma som hydrostatisk likevekt skapar, men kva storleik og masse ein lekam må ha for å få denne forma er ikkje definert, og empiriske observasjonar tydar at det varierer ut i frå samansettinga og historia til lekamen. Det opphavlege utkastet til IAU-resolusjon 5 definerte den hydrostatiske likevektesforma til å gjelde for «lekamar med masse over 5×1020 kg og diameter større enn 800 km»,[2], men dette vart ikkje tatt med i den endelege resolusjonen 5A som vart gjeve ut.

I følgje enkelte astronomar kan den nye definisjonen bety at ein får opp til 45 nye dvergplanetar.[5][6]

Reinsking av området rundt omlaupsbanen[endre | endre wikiteksten]

Ved å bruke parametrar utvikla av S. Alan Stern, Harold F. Levison, Steven Soter og andre astronomar kom det fram eit forslag om å skilje dvergplantar frå dei åtte andre planetane basert på at planetane har «reinska området rundt omlaupsbanen sin», altså har dei ikkje mindre lekamar i banen sin som kan føre til kollisjonar, som dei kan fange inn som månar, eller som kan føre til forstyrringar i gravitasjonen. Dette konseptet vert kombinert med konseptet om at masseforholdet mellom planeten og den kombinerte massen til alle lekamane i nærleiken vert dominert av planeten. Dvergplanetar har for liten masse til at dei kan påverke omgivnadane sine på liknande måte som ein planet.

Det er fleire andre teoriar som prøver å skilje ein planet og ein dvergplanet, men den noverande definisjonen gjeld for ein planet ved å bruke dette konseptet.

Stern et al. har introdusert ein parameter Λ, som uttrykker sannsynet for at ein lekam skal møte ein annan lekam som påverkar omlaupsbanen. Verdien av denne parameteren er proporsjonal til kvadratet av massen og omvendt proporsjonal med omlaupsperioden. Denne verdien kan brukast til å estimere kor stor sjans ein lekam har til å reinske området rundt omlaupsbanen. Stern og Levison fann eit sprang på fem storleiksordnar i Λ mellom dei minste terrestriske planetane og dei største asteroidane og lekamane i Kuiperbeltet:

Skilnadar mellom planetane
Lekam Masse (MJ*)
Λ/ΛJ**
µ***
Merkur 0.055 0.0126 9.1×104
Venus 0.815 1.08 1.35×106
Jorda 1.00 1.00 1.7×106
Mars 0.107 0.0061 1.8×105
Ceres 0.00015 8.7×10−9 0.33
Jupiter 317.7 8510 6.25×105
Saturn 95.2 308 1.9×105
Uranus 14.5 2.51 2.9×104
Neptun 17.1 1.79 2.4×104
Pluto 0.0022 1.95×10−8 0.077
Eris 0.005 3.5×10−8 0.10

*MJ i jordmassar.
**Λ/ΛJ = M2/P, i jordmassar kvadrert per år.
***µ = M/m, der M er massen til lekamen, og m er totalsummen av massane til alla andre lekamar som ligg i same område i omlaupsbanen.

Konflikt[endre | endre wikiteksten]

Fleire forskarar var ueinig[7] med IAU sin definisjon av ein dvergplanet.

Sjå òg[endre | endre wikiteksten]

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]

Solsystemet
Sola Merkur Venus Månen Jorda Phobos og Deimos Mars Ceres Asteroidebeltet Jupiter Månane til Jupiter Saturn Månane til Saturn Uranus Månane til Uranus Månane til Neptun Neptun Månane til Pluto Pluto Kuiperbeltet Dysnomia Eris Den spreidde skiva OortskyaSolar System XXVII.png
Sola · Merkur · Venus · Jorda · Mars · Ceres · Jupiter · Saturn · Uranus · Neptun · Pluto · Eris
planetar · dvergplanetar · månar: Månen · marsmånar · jupitermånar · saturnmånar · uranusmånar · neptunmånar · plutomånar · erismånen
smålekamar:   meteoroidar · asteroidar/asteroidemånar (asteroidebeltet) · kentaurar · TNO-ar (kuiperbeltet/den spreidde skiva) · kometar (Oortskya)
Sjå òg himmellekamar, liste over lekamar i solsystemet, sorterte etter radius eller masse, og temasida om solsystemet