Enaresamisk

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Gå til: navigering, søk
enaresamisk
(anarâškielâ)
Klassifisering: Uralsk
 samisk
Bruk
Tala i: Finland
Område: Enare kommune
enaresamisktalande i alt: 300
Skriftsystem: latinsk
Normert av: Forskningscentralen för de inhemska språken
Språkkodar
ISO 639-2: smn
ISO 639-3: smn

Enaresamisk er eit uralsk språk som blir snakka i Enare kommune i Finland. Det er det austlegaste av dei vestlege samiske språka. Enaresamisk blir snakka berre i Finland, og det har omtrent 300 talarar.

Dei første enaresamiske bøkene, ABC-bok og katekisme omsett av E.W. Borg, kom ut i 1859. Det moderne skriftspråket er laga under leiing av Lauri Itkonen. Det har vore grunnskoleundervisning i enaresamisk sidan 1979.

Skriftspråk[endre | endre wikiteksten]

Enaresamisk blir skrive med det latinske alfabetet, med ein del tilleggsbokstavar. Siste rettskrivingsendring var i 1996, og resulterte i dette alfabetet:

  • A/a, (Â/â), B/b, C/c, Č/č, D/d, Đ/đ, E/e, F/f, G/g, H/h, I/i, J/j, K/k, L/l, M/m, N/n, O/o, P/p, R/r, S/s, Š/š, T/t, U/u, V/v, Y/y, Z/z, Ž/ž, Ä/ä, (Á/á).

Uttalen av bokstavane er som i nordsamisk, med visse unntak. Det viktigaste unntaket er bokstaven <á>. I tradisjonell, eldre enaresamisk vart ord som blir skrive med <á> uttalt med ein midtre, halvtrong, urunda vokal, midt mellom /a/ og /æ/ (<ä>). I dag har lydane attom <á> og <ä> falle saman i /æ/, ikkje ulikt lyden for <á> i austlege dialektar av nordsamisk. I skriftspråket blir <ä> brukt i første stavinga av eit ord, viss det står <i> eller <e> i andre staving av same ordet, det blir brukt i einstava ord, det blir brukt i diftongen <iä>, og i uassimilerte finske lånord. Bokstavane blir også brukt i lånord.

Grammatikk[endre | endre wikiteksten]

Enaresamisk lydlære kan best karakteriserast som grammatikkens svar på risikosport. Enaresamisk er full av komplekse lydvekslingar, der stadieveksling, vokalforlenging og -forkorting opptrer i eit komplisert og fascinerande samspel.

Stadieveksling[endre | endre wikiteksten]

Enaresamisk har stadieveksling i tre gradar, på same måten som nordsamisk.

Kasus[endre | endre wikiteksten]

Enaresamisk har 9 kasus: Dei grammatiske kasusa er nominativ, genitiv, akkusativ og partitiv. Dei tre første blir danna som i nordsamisk, suffikset som uttrykkjer partitiv er -d. Som i nordsamisk har genitiv og akkusativ falle saman i substantivbøyinga, distinksjonen blir halde oppe berre for talord. Bruken av nominativ, genitiv og akkusativ er som for nordsamisk, bortsett frå at enaresamisk i tillegg har partitiv. På same måten som essiv skil ikkje partitiv mellom singularis og pluralis.

Lokalkasusa er illativ og lokativ, dvs. at i-kasus og frå-kasus har falle saman i enaresamisk. Dei andre kasusa er komitativ (med X), essiv ((slik) som X) og abessiv (utan X).

Pronomen[endre | endre wikiteksten]

  Norsk nominativ genitiv
Første person (singular) eg mun muu
Andre person (singular) du tun tuu
Tredje person (singular) han, ho sun suu
Første person (dual) vi (to) muoi munnuu
Andre person (dual) de (to) tuoi tunnuu
Tredje person (dual) dei (to) suoi sunnuu
Første person (plural) vi mij mii
Andre person (plural) de tij tii
Tredje person (plural) dei sij sii

Her er bøyinga av eit personleg pronomen Eg/vi (dual)/vi (plural) i ulike kasus:

  Singular Dual Plural
Nominativ mun muoi mij
Genitiv-Akkusativ muu munnuu mii
Lokativ must, muste munnust mist, miste
Illativ munjin munnui mijjân
Komitativ muuin, muin munnuin, munnuuin miiguim
Abessiv muuttáá munnuuttáá miitttáá
Essiv munen munnun minen
Partitiv muđe munnud? miđe?

Modus[endre | endre wikiteksten]

Enaresamiske verb har 4 modi, indikativ, imperativ, kondisjonalis og potensialis.

Historie[endre | endre wikiteksten]

Ytre språkhistorie[endre | endre wikiteksten]

Den første boka publisert på enaresamisk var Anar sämi kiela aapis kirje ja doctor Martti Lutherus Ucca katkismus skrive og omsett til enaresamisk av Edvard Wilhelm Borg i 1859. Vi kan snakke om eit enaresamisk skriftspråk frå og med Lauri Arvid Itkonen ssi omsetjing av bibelhistoria i 1906, men han sette om andre bøker til enaresamisk tidlegare (Martin Luther og John Charles Ryles). Etter dette vart enaresamiske tekstar for det meste publisert av lingvistar, særleg av Frans Äimä og Erkki Itkonen, med hjelp av det finskugriske alfabetet. Størstedelen av hundreåret var det så svært lite litteratur tilgjengeleg på enaresamisk. Den store enaresamiske ordboka til Erkki Itkonen og medarbeidarane hans vart også skrive med den finskugriske transkribsjonen.

Enaresamisk fekk ei ny rettskriving i 1983, med skoleordboka til Matti Morottaja og Pekka Sammallahti. Denne rettskrivingsnormalen gjennomgjekk mindre endringar til neste, utvida utgåve av ordboka (1993), og er i dag den einaste rettskrivinga i bruk for enaresamisk. Det finske sametinget har etter etableringa av skriftnorma publisert ein god del bøker. Det kjem også ut eit blad.

Frå og med 1992 har samane i Finland rett til å bli møtt på sitt eige språk av myndigheitene innanfor dei samiske områda, dvs. Enontekiö, Utsjoki, Enare og dei nordlege delane av Sodankylä. Enaresamisk blir berre snakka i Enare, som er Finlands einaste firspråklege kommune.

I 1986, vart Anarâškielâ Servi (Sambandet for enaresamisk språk) grunnlagt, for å fremje bruken av språket. Sambandet publiserer fleire bøker, lærebøker, ein kalender på enaresamiske. Dei har også frå og med 1997 grunnlagt eit språkbadsprogram for barnehagebarn i tettstaden Enare og i Ivalo.

Eit nytt fenomen er at enaresamisk er teken i bruk i rapsongar, av Mikkal Morottaja, under kunstnarnamnet Amoc.

Litteratur[endre | endre wikiteksten]

  • Itkonen, Erkki. Inarilappisches Wörterbuch. Lexica societatis fenno-ugricae: 20. Suomalais-ugrilainen seura. Helsinki. ISBN 951-9019-94-4.
  • Olthuis, Marja-Liisa. Kielâoppâ. [Inari] : Sämitigge, 2000.
  • Sammallahti, Pekka og Matti Morottaja 1983: Säämi-suoma-säämi skovlasänikirje = Inarinsaame-suomi-inarinsaame koulusanakirja. Ráidu ; 1. Helsset.
  • Sammallahti, Pekka. Morottaja, Matti. Säämi-suoma sänikirje. Inarinsaamelais-suomalainen sanakirja. Girjegiisá. Ykkösoffset Oy, Vaasa 1993. ISBN 951-8939-27-6.
  • Østmo, Kari. Sämikielâ vieres kiellân vuáðuškoovlâst. Helsinki : Valtion painatuskeskus, 1988.

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]


Samiske språk
akkalasamisk | enaresamisk | kildinsamisk | lulesamisk | nordsamisk | pitesamisk | skoltesamisk | sørsamisk | tersamisk | umesamisk