Hedmark fylke

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Gå til: navigering, søk
«Hedmark» omdirigerer hit. For det gamle landskapet, sjå Hedmarken.
Hedmark fylke
Våpen Kart
Adm.senter Hamar
Areal 27 397,8 km²
Folkemengd 195 153 (1. januar 2015)
Nettstad www.hedmark.org
Politikk
Fylkesordførar Dag Rønning, Sp (2011–)
Fylkesmann Sylvia Brustad
Målform Nøytral
Folketalsutvikling 1951-2010[1]
Befolkningsutvikling Hedmark fylke.svg
Hedmark fylke på Commons

Hedmark fylke er eitt av 19 fylke i Noreg. Fylket grensar mot Sør-Trøndelag fylke i nord, Oppland fylke i vest og Akershus fylke i sør. I aust grensar Hedmark til Sverige og dei svenske Dalarnas län og Värmlands län.

Hedmark fylke vart under namnet Hedemarkens amt skilt ut frå Oplandenes amt i 1781. Fylket kan delast opp i distrikta Hedmarken og Solør i tillegg til Østerdalen, Odalen, Vinger og Eidskog.

Fylket har to byar: Hamar og Kongsvinger. I tillegg kallar Elverum seg by etter det generelle høvet tettstadar med minst 5000 innbyggjarar og bymessig folkesetnad kan nytta seg av.

Geografi og topografi[endre | endre wikiteksten]

Over heile fylket finn ein jordbruk, og i enda større grad skogbruk. Barskog dominerer nesten fullstendig. Den eurasiatiske taigaen byrjar i fylket mellom Hamar og Elverum, går vidare til Sysslebäck og Malung i Sverige og held fram til Austersjøen og gjennom Finland og Russland til Stillehavet. Taigaen er kjenneteikna av barskog som gran og furu på skogbotn av lyng og mose, med innslag av bjørk og rogn og av og til grasdekte enger.

Det høgaste fjellet i fylket er Rondeslottet på 2178 moh., grensa til Oppland fylke går over denne toppen, akkurat som same grense delar Noregs største innsjø Mjøsa mellom fylka.

Elles ligg det meste av fylket i det som blir kalla lågland, sjølv om den nordlege og nordvestlege delen har fjellområde som Rondane, og den nordaustlege slike som Sylene. Frå Sylene er det høgland store delar av strekninga derfrå og sørover langs svenskegrensa heilt til Finnskogen i Grue og Kongsvinger.

Klima[endre | endre wikiteksten]

Klimaet i Hedmark er typisk kontinentalt og berre i sørvest dempar Mjøsa og Oslofjorden vinterkulda.

Det bles sjeldan kraftig og som regel følgjer vinden dalføra, frå nordvest om vinteren og frå søraust om sommaren. Om vinteren vil den svake vinden føre til at ein ofte har temperaturinversjonar, der temperaturen stig med høgda. Januar er kaldast med ein middeltemperatur frå −6 til −8 °C i sør, −10 til −13 °C i nordlege dalstrøk. Stundom kan temperaturen falle til under −40 °C i nord og Engerdal målte i januar 1987 −47 °C som kulderekord i fylket. I juli varierer middeltemperaturen frå kring 16 °C i sør til kring 13 °C i øvre dalføre. Det er òg kjøligare enn dette i høgda. Varmerekordane i fylket ligg på kring 30 °C. Dei indre dalstrøka kan få frostnetter sjølv på sommaren.

Fylket har ein årsnedbør på 600-800 mm, og mest nedbør kjem det om sommaren. Nedbøren aukar i høgda og er opp i 1000 mm sør på Hedmarksvidda, og kan vere så låg som kring 400 mm i skjerma dalstrøk.

Fylket kan få ein del tåke nær vatn sør i fylket. Dette er typisk strålingståke og er vanlegast om hausten og tidleg på vinteren. På Hedmarksvidda kan det bli ein del tåke i sørleg vind, som fører inn lågt skydekke.

Namnet[endre | endre wikiteksten]

Hedmark fylke har namn etter landskapet Hedmarken på austsida av Mjøsa, gamalnorsk Heiðmǫrk, der fyrstelekken kjem av folkenamnet heidner.

Historie[endre | endre wikiteksten]

Det er funne restar av steinalderbusettingar over nesten hele fylket. Helleristningar av elg er funne ved Mjøsa i Ringsaker.

Det eldste bronsealderfunnet i Noreg er gjort på Nes på Hedemarken. Jernalderfunn er gjort over heile fylket, spesielt mange frå vikingtida. Gravhaugar finst frå bronsealder fram til kristen tid. Solør skal ha vore eit mektig kongerike mellom 300 og 800 i følgje Ynglingesagaen .

I Hamar-området utvikla det seg ein byliknande struktur med kaupangÅker i Vang allereie på 500-talet.

I vikingtida vart dette senteret flytta til den odden i Mjøsa som seinare fekk ei domkyrkje (domkyrkjeodden) i samband med at staden vart bispesete i 1152. Her kan det rundt 1050 ha vore slått mynt.

Svartedauden ramma området hardt, og det var her som ellers i landet ei nedgangstid. Rett før reformasjonen forsvann Hamar som marknad, og ved reformasjonen i 1536 forsvann bispesetet.

Fylket vart råka av alle krigane Noreg og Danmark-Noreg var med i. Under den andre verdskrigen var det viktige kampar mellom tyskarar og nordmenn ved Midtskogen gard og Kongsvinger i april 1940. Tyske fly bomba Elverum i april 1940.

Kommunar[endre | endre wikiteksten]

Kommunar i Hedmark
Nr. Namn Adm.senter Folkemengd Flatevidd km² Målform Distrikt
0402 Kongsvinger kommune Kongsvinger Kongsvinger 000000000017881.000000000017 881 000000000001036.00000000001 036 Bokmål Glåmdalen
0403 Hamar kommune Hamar Hamar 000000000029847.000000000029 847 000000000000351.0000000000351 Nøytral Hedmarken
0412 Ringsaker kommune Ringsaker Brumunddal 000000000033603.000000000033 603 000000000001281.00000000001 281 Bokmål Hedmarken
0415 Løten kommune Løten Løten 000000000007552.00000000007 552 000000000000369.0000000000369 Bokmål Hedmarken
0417 Stange kommune Stange Stange 000000000020013.000000000020 013 000000000000724.0000000000724 Bokmål Hedmarken
0418 Nord-Odal kommune Nord-Odal Sand 000000000005128.00000000005 128 000000000000508.0000000000508 Bokmål Glåmdalen
0419 Sør-Odal kommune Sør-Odal Skarnes 000000000007800.00000000007 800 000000000000517.0000000000517 Bokmål Glåmdalen
0420 Eidskog kommune Eidskog Skotterud 000000000006219.00000000006 219 000000000000640.0000000000640 Bokmål Glåmdalen
0423 Grue kommune Grue Kirkenær 000000000004853.00000000004 853 000000000000837.0000000000837 Bokmål Glåmdalen
0425 Åsnes kommune Åsnes Flisa 000000000007561.00000000007 561 000000000001041.00000000001 041 Bokmål Glåmdalen
0426 Våler kommune Våler Våler 000000000003790.00000000003 790 000000000000705.0000000000705 Bokmål Glåmdalen
0427 Elverum kommune Elverum Elverum 000000000020794.000000000020 794 000000000001229.00000000001 229 Nøytral Sør-Østerdal
0428 Trysil kommune Trysil Innbygda 000000000006569.00000000006 569 000000000003014.00000000003 014 Bokmål Sør-Østerdal
0429 Åmot kommunar Åmot Rena 000000000004456.00000000004 456 000000000001340.00000000001 340 Bokmål Sør-Østerdal
0430 Stor-Elvdal kommune Stor-Elvdal Koppang 000000000002619.00000000002 619 000000000002166.00000000002 166 Bokmål Sør-Østerdal
0432 Rendalen kommune Rendalen Bergset 000000000001885.00000000001 885 000000000003180.00000000003 180 Bokmål Nord-Østerdal
0434 Engerdal kommune Engerdal Engerdal 000000000001359.00000000001 359 000000000002197.00000000002 197 Bokmål Sør-Østerdal
0436 Tolga kommune Tolga Tolga 000000000001656.00000000001 656 000000000001123.00000000001 123 Nøytral Nord-Østerdal
0437 Tynset kommune Tynset Tynset 000000000005562.00000000005 562 000000000001880.00000000001 880 Nøytral Nord-Østerdal
0438 Alvdal kommune Alvdal Alvdal 000000000002418.00000000002 418 000000000000943.0000000000943 Nøytral Nord-Østerdal
0439 Folldal kommune Folldal Folldal 000000000001597.00000000001 597 000000000001278.00000000001 278 Nøytral Nord-Østerdal
0441 Os kommune Os Os 000000000001991.00000000001 991 000000000001040.00000000001 040 Nøytral Nord-Østerdal
Totalt Hedmark fylke Hedmark Hamar 000000000195153.0000000000195 153 000000000027400.000000000027 400 Nøytral Hedmark

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

Fotnotar[endre | endre wikiteksten]

  1. Vertikale strekar markerer grenseendringar. Kjelde: SSB

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]