Månane til Jupiter

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
(Omdirigert frå Jupitermånane)
Gå til: navigering, søk

Månane til Jupiter er dei naturlege satellittane til Jupiter. Så langt er det sekstitre kjende.

Oppdaging[endre | endre wikiteksten]

Dei galileiske satellittane. Frå venstre mot høgre og rangert etter avstand frå Jupiter: Io, Europa, Ganymede og Callisto.

Nedteikningar gjorde av den kinesiske astronomen Gan De frå år 364 kan ha vore den første oppdaginga av jupitermånar, men dei første sikre observasjonane blei gjorde først i 1610 av Galileo Galilei med eit 33x teleskop.

Ingen nye oppdagingar blei gjorde før E. E. Barnard observerte Amalthea i 1892. Fleire oppdagingar, hjelpte av teleskopfotografering, kom på 1900-talet. Før Voyager-sondane nådde Jupiter på 1970-talet var det tretten kjende satellittar.

Voyager 1-ferda oppdaga tre indre månar i 1979 og bringa det totale talet på kjende jupitermånar opp til 16 (17 dersom ein tel med Themisto som var tapt i tidsrommet 1975-2000). Dette talet var gjeldande til 1999. Sidan då har astronomar gjenoppdaga Themisto og funne 46 fleire små jupitermånar i lange eksentriske og ofte retrograde banar. Desse nye månane er 3 km i diameter i gjennomsnitt, og den største er omtrent 9 km på tvers. Dei er antekne å vera innfanga asteroidar eller kometar, kanskje brekte opp i bitar; men lite er kjent om dei. Talet på jupitermånar står no på 63 og er førebels det største talet på naturlege satellittar i heile solsystemet. Mange fleire småmånar ventar kanskje framleis på å bli oppdaga.

Tabell over månane[endre | endre wikiteksten]

Under er alle kjende jupitermånar rangerte etter baneperiode, frå kortast til lengst. Dei galileiske månane er dei einaste som er massive nok til at dei kan oppretthalda ein sfærisk form og står på blå bakgrunn. Dei innfanga og irregulære satellittane står på grå bakgrunn: lysegrå for prograd-banerørsle og mørkegrå for retrograd.

Rangering Namn
Bilete Diameter
(km)
Masse
(kg)
Store halvakse
(km)(3)
Omløpsperiode
(d)(3)(4)
Banehelling (°)(5) Eksentrisitet Oppdaging Gruppe
1 XVI Metis
Metis.jpg
60×40×34 ~3,6E+16 127 690(1) +7t 4m 29s(2) 0,06° 0,00002 1980 Amalthea
2 XV Adrastea
Adrastea.jpg
20×16×14 ~2E+15 128 690(1) +7t 9m 30s(2) 0,03° 0,0015 1979
3 V Amalthea
Amalthea PIA02532.png
250×146×128 2,08E+18 181 366(1) +11t 57m 22,67s(2) 0,374° 0,0032 1892
4 XIV Thebe
Thebe.jpg
116×98×84 ~4,3E+17 221 889(1) +16t 11m 17s(2) 1,076° 0,0175 1980
5 I Io
Io highest resolution true color.jpg
3660,0×3637,4×3630,6 8,9E+22 421 700(1) +1,769137786(2) 0,050° 0,0041 1610 Galileiske
6 II Europa
Europa-moon.jpg
3121,6 4,8E+22 671 034(1) +3,551181041(2) 0,471° 0,0094 1610
7 III Ganymede
Ganymede g1 true.jpg
5262,4 1,5E+23 1 070 412(1) +7,15455296(2) 0,204° 0,0011 1610
8 IV Callisto
Callisto.jpg
4820,6 1,1E+23 1 882 709(1) +16,6890184(2) 0,205° 0,0074 1610
9 XVIII Themisto 8 6,9E+14 7 393 216 +129,87 45,762° 0,2115 1975/2000 Themisto
10 XIII Leda 10 1,1E+16 11 187 781 +241,75 27,562° 0,1673 1974 Himalia
11 VI Himalia 170 6,7E+18 11 451 971 +250,37 30,486° 0,1513 1904
12 X Lysithea 36 6,3E+16 11 740 560 +259,89 27,006° 0,1322 1938
13 VII Elara 86 8,7E+17 11 778 034 +261,14 29,691° 0,1948 1905
14 S/2000 J 11 4 9,0E+13 12 570 424 +287,93 27,584° 0,2058 2001
15 XLVI Carpo 3 4,5E+13 17 144 873 +458,62 56,001° 0,2735 2003 Carpo
16 S/2003 J 12 1 1,5E+12 17 739 539 -482,69 142,680° 0,4449 2003  ?
17 XXXIV Euporie 2 1,5E+13 19 088 434 -538,78 144,694° 0,0960 2002 Ananke
18 S/2003 J 3 2 1,5E+13 19 621 780 -561,52 146,363° 0,2507 2003
19 S/2003 J 18 2 1,5E+13 19 812 577 -569,73 147,401° 0,1569 2003
20 XLII Thelxinoe 2 1,5E+13 20 453 753 -597,61 151,292° 0,2684 2004
21 XXXIII Euanthe 3 4,5E+13 20 464 854 -598,09 143,409° 0,2000 2002
22 XLV Helike 4 9,0E+13 20 540 266 -601,40 154,586° 0,1374 2003
23 XXXV Orthosie 2 1,5E+13 20 567 971 -602,62 142,366° 0,2433 2002
24 XXIV Iocaste 5 1,9E+14 20 722 566 -609,43 147,248° 0,2874 2001
25 S/2003 J 16 2 1,5E+13 20 743 779 -610,36 150,769° 0,3184 2003
26 XXVII Praxidike 7 4,3E+14 20 823 948 -613,90 144,205° 0,1840 2001
27 XXII Harpalyke 4 1,2E+14 21 063 814 -624,54 147,223° 0,2440 2001
28 XL Mneme 2 1,5E+13 21 129 786 -627,48 149,732° 0,3169 2003
29 XXX Hermippe 4 9,0E+13 21 182 086 -629,81 151,242° 0,2290 2002 Ananke?
30 XXIX Thyone 4 9,0E+13 21 405 570 -639,80 147,276° 0,2525 2002 Ananke
31 XII Ananke 28 3,0E+16 21 454 952 -642,02 151,564° 0,3445 1951
32 S/2003 J 17 2 1,5E+13 22 134 306 -672,75 162,490° 0,2379 2003 Carme
33 XXXI Aitne 3 4,5E+13 22 285 161 -679,64 165,562° 0,3927 2002
34 XXXVII Kale 2 1,5E+13 22 409 207 -685,32 165,378° 0,2011 2002
35 XX Taygete 5 1,6E+14 22 438 648 -686,67 164,890° 0,3678 2001
36 S/2003 J 19 2 1,5E+13 22 709 061 -699,12 164,727° 0,1961 2003
37 XXI Chaldene 4 7,5E+13 22 713 444 -699,33 167,070° 0,2916 2001
38 S/2003 J 15 2 1,5E+13 22 720 999 -699,68 141,812° 0,0932 2003 Ananke?
39 S/2003 J 10 2 1,5E+13 22 730 813 -700,13 163,813° 0,3438 2003 Carme?
40 S/2003 J 23 2 1,5E+13 22 739 654 -700,54 148,849° 0,3930 2004 Pasiphaë
41 XXV Erinome 3 4,5E+13 22 986 266 -711,96 163,737° 0,2552 2001 Carme
42 XLI Aoede 4 9,0E+13 23 044 175 -714,66 160,482° 0,6011 2003 Pasiphaë
43 XLIV Kallichore 2 1,5E+13 23 111 823 -717,81 164,605° 0,2041 2003 Carme?
44 XXIII Kalyke 5 1,9E+14 23 180 773 -721,02 165,505° 0,2139 2001 Carme
45 XI Carme 46 1,3E+17 23 197 992 -721,82 165,047° 0,2342 1938
46 XVII Callirrhoe 9 8,7E+14 23 214 986 -722,62 139,849° 0,2582 2000 Pasiphaë
47 XXXII Eurydome 3 4,5E+13 23 230 858 -723,36 149,324° 0,3769 2002 Pasiphaë?
48 XXXVIII Pasithee 2 1,5E+13 23 307 318 -726,93 165,759° 0,3288 2002 Carme
49 XLVIII Cyllene 2 1,5E+13 23 396 269 -731,10 140,148° 0,4115 2003 Pasiphaë
50 XLVII Eukelade 4 9,0E+13 23 483 694 -735,20 163,996° 0,2828 2003 Carme
51 S/2003 J 4 2 1,5E+13 23 570 790 -739,29 147,175° 0,3003 2003 Pasiphaë
52 VIII Pasiphaë 60 3,0E+17 23 609 042 -741,09 141,803° 0,3743 1908
53 XXXIX Hegemone 3 4,5E+13 23 702 511 -745,50 152,506° 0,4077 2003
54 XLIII Arche 3 4,5E+13 23 717 051 -746,19 164,587° 0,1492 2002 Carme
55 XXVI Isonoe 4 7,5E+13 23 800 647 -750,13 165,127° 0,1775 2001
56 S/2003 J 9 1 1,5E+12 23 857 808 -752,84 164,980° 0,2761 2003
57 S/2003 J 5 4 9,0E+13 23 973 926 -758,34 165,549° 0,3070 2003
58 IX Sinope 38 7,5E+16 24 057 865 -762,33 153,778° 0,2750 1914 Pasiphaë
59 XXXVI Sponde 2 1,5E+13 24 252 627 -771,60 154,372° 0,4431 2002
60 XXVIII Autonoe 4 9,0E+13 24 264 445 -772,17 151,058° 0,3690 2002
61 XLIX Kore 2 1,5E+13 23 345 093 -776,02 137,371° 0,1951 2003
62 XIX Megaclite 5 2,1E+14 24 687 239 -792,44 150,398° 0,3077 2001
63 S/2003 J 2 2 1,5E+13 30 290 846 -1077,02 153,521° 0,1882 2003  ?


  • (1) Utrekna ved bruk av IAU-MPC Satellites Ephemeris Service sin µ-verdi
  • (2) Kjelde: JPL/NASA
  • (3) Kjelde (for Themisto og utover): IAU-MPC Satellites Ephemeris Service
  • (4) Baneperiodar med negative verdiar er retrograde.
  • (5) Utrekna med data frå IAG Travaux 2001 for Metis til og med Callisto og viser banehellinga i forhold til Jupiters ekvator. Dataa for resten kjem frå IAU-MPC Satellites Ephemeris Service og er banehellinga i forhold til det lokale laplace-planet.

Gruppering av månane[endre | endre wikiteksten]

Som hos alle dei fire store gassplanetane er jupitermånane delte opp i to hovudkategoriar:

  • Regulære satellittar – består av amalthea-gruppa av indre månar og dei fire galileiske månane som alle blei danna i bane rundt Jupiter.
  • Irregulære satellittar – små objekt med høgt eksentriske og lange banar som har blitt plukka opp av Jupiters tyngdekraft gjennom planetens ferd i rommet.
Dei irregulære satellittane til Jupiter.

Det første diagrammet illustrerar banane til alle dei irregulære satellittane til Jupiter som er oppdaga så langt. Banehellinga er representert ved Y-aksen. Satellittane over aksen har prograde banar medan dei under har retrograde. X-aksen står oppført i gigameter (mill. km) etter avstand frå Jupiter. Sirklane står for hill-sfæren (radius for gravitasjonspåverknad).


Prograde irregulære månar[endre | endre wikiteksten]

Himalia-gruppa er relativt tett, fordelt på knappe 1,4 mill. km i store halvakse og 1,6° i banehelling (27,5 ± 0,8°). Eksentrisitetane varierer mellom 0,11 og 0,25.

Retrograde irregulære månar[endre | endre wikiteksten]

Det som no er igjen av dei ytre retrograde og irregulære satellittane kan fordelast på tre familiar, basert på delte banekarakteristika. Gruppenamnet kjem frå den største medlemen i kvart tilfelle. Desse familiane er klumpar i store halvakse, men òg i banehelling og eksentrisitet.

Carme-gruppa er sentrert på store halvakse = 23,4 mill. km, banehelling = 165,0±0,3° og eksentrisitet = 0,238 – 0,272. S/2003 J 10 skil seg litt med sin høge eksentrisitet på 0,344.

Ananke-gruppa er sentrert på store halvakse = 21,3 mill. km, banehelling = 149,0±0,5° og eksentrisitet = 0,216 – 0,244; men grensene er lausare. Dei åtte kjernemedlemma ((S/2003 J 16, Mneme, Euanthe, Orthosie, Harpalyke, Praxidike, Thyone, Thelxinoe, Ananke, Iocaste) er tydeleg klumpa saman, men den attverande resten er til ulike gradar kontroversiell.

Pasiphaë-gruppa tar opp den attverande resten, med unntak av månane i dei indre og ytre grensene (S/2003 J 12 og S/2003 J 2). Gruppa er sentrert på store halvakse = 23,6 mill. km, banehelling = 151,4±6,9° og eksentrisitet = 0,156 – 0,432. Pasiphaë har store skilnadar innetter; så om grupperinga er reell, må den vera veldig gamal for å kunna forklara dei store forskjellane.

S/2003 J 12 og S/2003 J 2 (den ytste satellitten) er isolerte.

Namnsetting[endre | endre wikiteksten]

Dei sju satellittane oppdaga mellom 1904 og 1951 (Himalia, Elara, Pasiphaë, Sinope, Lysithea, Carme og Ananke) blei ikkje namnsette før 1975, 24-71 etter at dei blei oppdaga. Dei var for det meste kjende ved dei romartala dei hadde fått tildelt: Jupiter VI til Jupiter XII. Likevel hadde det vore lagt fram namneforslag I 1955, 1962 og 1973.

Nokon asteroidar deler namn med jupitermånar: 9 Metis, 38 Leda 52 Europa, 85 Io, 113 Amalthea og 239 Adrastea. Ytterlegare to asteroidar delte namn med jupitermånar inntil IAU bestemte at asteroidenamna skulle stavast annleis:

Sjå òg[endre | endre wikiteksten]

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

  • Scott S. Sheppard, David C. Jewitt: «An abundant population of small irregular satellites around Jupiter» Nature, 423 (mai 2003), s.261-263. Full tekst
  • Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Carolyn Porco: «Jupiter's outer satellites and Trojans» i: «Jupiter. The planet, satellites and magnetosphere» redigert av Fran Bagenal, Timothy E. Dowling, William B. McKinnon. Cambridge planetary science, Vol. 1, Cambridge, UK: Cambridge University Press, ISBN 0-521-81808-7, 2004, s. 263 - 280 full tekst

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]

Solsystemet
Sola Merkur Venus Månen Jorda Phobos og Deimos Mars Ceres Asteroidebeltet Jupiter Månane til Jupiter Saturn Månane til Saturn Uranus Månane til Uranus Månane til Neptun Neptun Månane til Pluto Pluto Kuiperbeltet Dysnomia Eris Den spreidde skiva OortskyaSolar System XXVII.png
Sola · Merkur · Venus · Jorda · Mars · Ceres · Jupiter · Saturn · Uranus · Neptun · Pluto · Eris
planetar · dvergplanetar · månar: Månen · marsmånar · jupitermånar · saturnmånar · uranusmånar · neptunmånar · plutomånar · erismånen
smålekamar:   meteoroidar · asteroidar/asteroidemånar (asteroidebeltet) · kentaurar · TNO-ar (kuiperbeltet/den spreidde skiva) · kometar (Oortskya)
Sjå òg himmellekamar, liste over lekamar i solsystemet, sorterte etter radius eller masse, og temasida om solsystemet