Kopar

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Gå til: navigering, søk
For virussjukdommen koppar, sjå koppar.
29 NikkelKoparSink


Cu

Ag
Kopar i periodesystemet
Generelle eigenskapar
Namn, kjemisk symbol,
atomnummer
Kopar, Cu, 29
Kjemisk serie Transisjonsmetall
Gruppe, periode, blokk 11, 4, d
Tettleik, hardleik 8920 kg/m3, 3,0 (ikkje SI)
Utsjånad Gyldenbrunt metallisk
Kopar
Atomeigenskapar
Atommasse 63,546 u (ikkje SI)
Atomradius (berekna) 135 (145) pm
Kovalent radius 138 pm
Ioneradius 73 pm (ladning: +2)
van der Waals radius 140 pm
Elektronkonfigurasjon [Ar]3d^{10} 4s^1
Elektron per energinivå 2, 8, 18, 1
Oksidasjonstrinn (oksid) +1, +2 (svak base)
Krystallstruktur Kubisk flatesentrert
Fysiske eigenskapar
Tilstandsform Fast stoff
Smeltepunkt 1357,6 K (1084,4°C)
Kokepunkt 2845 K (2572°C)
Molart volum 7,11 cm3/mol
Fordampingsvarme 300,5 kJ/mol
Smeltevarme 13,14 kJ/mol
Damptrykk 0,0505 Pa ved 1358 K
Ljodfart 3570 m/s ved 20 °C
Diverse eigenskapar
Elektronegativitet 1,90 (Paulings skala)
Spesifikk varmekapasitet 385 J/(kg·K)
Elektrisk konduktivitet 57,9 MS/m
Termisk konduktivitet 401 W/(m·K)
Ioniseringspotensial 752 kJ/mol
1964 kJ/mol
3560 kJ/mol
5330 kJ/mol
7720 kJ/mol
9900 kJ/mol
13400 kJ/mol
Mest stabile isotopar
Iso-
top
Naturleg
førekomst
Halverings-
tid
 (ikkje SI)
NM NE MeV
(ikkje SI)
NP
63Cu 69,17% (stabil)
64Cu (kunstig) 12,7 timar ε
β
1,675
0,579
64Ni
64Zn
65Cu 30,83% (stabil)
SI-einingar og STP er brukt unntatt der det er avmerkt

Kopar er eit grunnstoff med kjemisk symbol Cu og atomnummer 29. Det er eit transisjonsmetall og høyrer til dei edle myntmetalla saman med sølv og gull, og dei er alle plassert i gruppe 11 i d-blokka i periodesystemet. Kopar er nødvendig for kroppen, men i store mengder er det giftig. Salt av kopar er oftast blå eller grøne.

Bruk[endre | endre wikiteksten]

Kopar

Kopar er ein god straumleiar og vert brukt i elektriske og elektroniske leidningar.

Den giftige eigenskapen til metallet gjer at ein kan bruka det for å hindra algevekstskip og i oppdrettsanlegg.

Messing er ei legering av kopar og sink. Bronse er legering av kopar og tinn. Desse legeringane blir mykje brukt som eit vakkert og sterkt materiale i gjenstandar og bygningar. Kopar har òg vore mykje brukt i myntar.

Utvinning[endre | endre wikiteksten]

Friheitsgudinna er kledd i norsk kopar frå Vigsnes koparverk[1]

Kopar er eit vanleg metall i jordskorpa, og har vore nokså lett tilgjengeleg for tidlege menneske, som skapte bronse og bronsealderen. I Noreg finne me kopar i det kaledoniske beltet frå Hardanger til Røros, med nokre spreidde felt lenger nord.

Ein byrja med gruvedrift i Noreg seint på 1400-talet. Det første norske koparverket starta i Sandsvær ved Kongsberg i 1490. Andre kopargruver i Noreg har lege i Kvikne, Røros, Løkken og Visnes. Den siste utvinningsstaden ligg på Karmøy og har gjeve namn til Kopervik.

Det meste av norsk kopar har gått til eksport. Mellom anna kler kopar frå Visnes Friheitsgudinna i New York-hamna.

Forureining[endre | endre wikiteksten]

Både kopar og koparsambindingar kan vera svært giftige for biologisk liv, særleg organismar som lever i vatn. Avrenning frå koparprodukt og gamle kopargruver er derfor eit stort problem for det naturlege miljøet rundt.

Folketru[endre | endre wikiteksten]

Venus symbol red.ant.png

I alkymien meinte ein at kopar hadde samband med Afrodite/Venus på grunn av den vakre glansen, det at ein lenge hadde brukt kopar for å laga speglar, og fordi ein assossierte metallet med Kypros, som var ei heilag øy for gudinna. Symbolet for kopar i alkymien var derfor det same som for gudinna og planeten Venus.

Sjå også[endre | endre wikiteksten]

Commons-logo.svg Commons har multimedia som gjeld: Kategori:Kopar

Referansar[endre | endre wikiteksten]

  1. Kunnskapsforlagets papirleksikon: «Vigsnes kobberverk» hjå Store norske leksikon, innhenta 22. mars 2012.

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]