Krimhalvøya

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Gå til: navigering, søk
Den autonome republikken Krim
Krimhalvøya
Автономная Республика Крым
Автономна Республіка Крим
Qırım Muhtar Cumhuriyeti
autonom republikk
flagg
Symbol
Motto: Процветание в единстве  (russisk)
Protsvetanie v yedinstve  (transliteration)
«Velstand i samhald»
Hovudstad Simferopol
Areal 26 100 km²
Folketal 1 973 185 (2007)
Tettleik 76 / km²
Erklært 18. oktober 1921
 - Avskaffa 30. juni 1945
 - Gjenoppretta 12. februar 1992
 - Grunnlov 21. oktober 1998
Presidentrepresentant Viktor Plakida[1][2]
 - Statsminister på Krimhalvøya Anatolij Mohyliov[3]
 - Parlamentstalar Volodymyr Konstantinov[4][5]
Retningsnummer +380
språk Ukrainsk, russisk (de facto), krimtatarsk
Plasseringa til Krimhalvøya (raud) i Ukraina (kvit).
Plasseringa til Krimhalvøya (raud) i Ukraina (kvit).

Krim, Krimhalvøya eller Den autonome republikken Krim (ukrainsk Автономна Республіка Крим, Avtonomna Respublika Krym; russisk Автономная Республика Крым, Avtonomnaya Respublika Krym; krimtatarisk Qırım Muhtar Cumhuriyeti, Къырым Мухтар Джумхуриети) er ei halvøy i Svartehavet. Både Ukraina og Russland hevdar Krimhalvøya høyrer dei til. Russiske styresmakter har sidan mars 2014 hatt den faktiske kontrollen over halvøya.[6]

Hovudstaden på Krimhalvøya er Simferopol som ligg sentralt på halvøya. Krimhalvøya dekkjer 26 200 km² og har kring to millionar innbyggjarar (2009).


Historie[endre | endre wikiteksten]

Krimhalvøya har vorte erobra og kontrollert mange gonger gjennom historia. Kimmeriarar, grekarar, skytiarar, gotarar, hunarar, bulgarar, khasarar, Kiev-riket, bysantiske grekarar, kiptsjakar, osmanske tyrkarar, Den gyldne horden og mongolar har alle kontrollert Krimhalvøya i den tidlege historia. På 1200-talet vart ho delvis kontrollert av Republikken Venezia og Republikken Genova. Dei vart etterfølgd av Krim-khanatet og Det osmanske riket på 1400- til 1700-talet. Frå 1400-talet av var Krim-khanatet, ein arvtakar etter det mongolsk-tatarske riket, ein vasallstat under det ottomanske riket. I 1783 vart halvøya erobra av Det russiske imperiet. Etter den russiske revolusjonen vart Krim ein autonom sovjetrepublikk i Den russiske føderasjonen. Nazi-Tyskland okkuperte området under andre verdskrigen frå 1941-45.

Då halvøya vart gjenerobra av Sovjetunionen, vart krimtatarane deporterte til Sibir og Sentral-Asia. Først i 1989 fekk dei lov å venda attende til Krim. I 1954 vart Krim overført frå Den russiske sovjetrepublikken (Russisk SSR) til Den ukrainske sovjetrepublikken (Ukrainsk SSR). I 1991 fekk Krim status som ein autonom republikk under Ukraina, men då Ukraina vart sjølvstendig same året, var det mange som ynskte å lausriva Krim frå Ukraina, og bli ein del av Russland. Denne rørsla fekk ikkje støtte frå dei russiske styresmaktene, og halvøya vart verande ein del av Ukraina, men med særskilt autonom status.

Uro i 2014[endre | endre wikiteksten]

Etter endringa i det ukrainske styret i 2014 kom det til uro og ein svært spent situasjon i mars då Russland godkjente bruk av militær makt på halvøya for å sikre russiske interessar. Russiske og russisklojale soldatar overtok fleire sentrale funksjonar på halvøya. Russland annekterte etter kvart halvøya. Den framtidige statusen til Krim er uklår (april 2014).[7]

Innbyggjarar[endre | endre wikiteksten]

Då Krim vart ein del av det russiske imperiet på 1700-talet var det store fleirtalet av innbyggjarane muslimske krimtatarar. Desse utgjorde i 2001 ein minoritet på 12,1 %. Fleirtalet, 58,3 % var russarar, og 24,3 % ukrainarar.

Krimtatarar er ein etnisk minoritet som utgjer kring 13 % av folkesetnaden og som oppstod på Krimhalvøya seint i mellomalderen etter at Krim-khanatet oppstod. Krimtatarane vart tvangsflytta til Sentral-Asia av Josef Stalin. Etter at Sovjetunionen fall, flytta somme krimtatarar attende til regionen.[8] Det bur framleis mange russarar på halvøya og russisk har derfor status som offisielt språk i republikken.

Demografisk utvikling[endre | endre wikiteksten]

Etnisitet 1897 1939 1989 2001
Krimtatarar 35,6 19,4 1,6 12,1
Russarar 33,1 49,6 67,1 58,3
Ukrainarar 11,8 13,7 25,8 24,3

Kjelder[endre | endre wikiteksten]