Lirype

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Gå til: navigering, søk
Lirype

Status i verda: LC Livskraftig
Status i Noreg: LC Livskraftig

Lagopus lagopus Urals.jpg

Systematikk
Rike: Animalia
Rekkje: Chordata
Klasse: Aves
Orden: Galliformes
Familie: Phasianidae
Underfamilie: Tetraoninae
Slekt: Lagopus
Art: L. lagopus
Vitskapleg namn
Lagopus lagopus
Lirype
Namn på andre språk
Nordsamisk Rievssat
Svensk Dalripa
Dansk Dalrype
Engelsk Willow Grouse, Willow Ptarmigan
Tysk Moorschneehuhn
Fransk Lagopède des saules
Spansk Lagópodo común
Russisk Belaja kuropatka (Белая куропатка)

Lirypa (Lagopus lagopus) er ein rypeart av skogshøns. Lirypa vert ogso kalla for skogsrype.

Vinter- og sommardrakt.

Skildring[endre | endre wikiteksten]

Høne og stegg (hannfuglen) er om lag jamnstore. Vaksne fuglar veg 500-600 gram og har ei lengd på 40 cm. Dei har brunspragla fjørdrakt, steggen ein mørkare raudbrun farge på brystet og halsen. Halefjøra er svarte, men dekkfjøra over desse har same vernefarge som ryggen. Vengjene, buken og føtene er kvite. Om vinteren har fuglen kvit drakt, men halefjøra og nebbet er fortsatt svart.

Lirype kan forvekslast med fjellrype, men skil seg frå denne på kraftigare kroppsbygnad og tjukkare nebb (ved rota 12–14 mm høgt, berre 8–9 med fjellrypa), vidare på sommardrakta er det ein meir raud-brun farge, ho har annleis låt og annleis tilhaldsstad. Vinterdrakta er snøkvit med svart stjert.

Vårdrakta til hannen er fullt utvikla i mai: det mørke kanstanjebrune på hovudet, hals og ho region teiknar seg skarpt mot den elles snøkvite kroppen. I augene er det blodfylte kammar. I sommardrakt er kjønna om lag like, dei er brun-svart-kvit-spraglete med kvite venger og svart stjert. Haustdrakta liknar sommardrakta. Ungfuglen liknar dei vaksne i sommardrakta.

Forplanting[endre | endre wikiteksten]

Lirypa er monogam og begge partane tar del i oppføinga av kyllingane. Høna legg 8–12 egg i mai/juni. Desse har ei rugetid på om lag 20–21 dagar. Hannen hevdar paringsrevir.

Reiret er oftast skjult i kratt, og ein fordjuping i bakken fôrast oftast med gammalt gras og lauv. Oftast legg ho 8-12 egg i mai-juni. Hoa rugar 20-21 døger, eller held seg i nærleiken. Ungane kan fly litt allereie når dei er 8-9 dagar gamle.

Vinterkledd lirype nær Tromsø i april.
Foto: M.Buschmann, 2008
Lagopus lagopus lagopus

Åtferd[endre | endre wikiteksten]

Rypene held seg i kull om hausten. Utover seinhausten og vinteren går dei i større flokkar. I snøvêr, kuldeperiodar og dårleg ver, grev dei seg ned i snøen.

Når hannen stikkast frå bakken kan ein høyra eit kraftig skrattande «errrrr rakk gakk gakk». I paringstida seier dei: «kopakk kopakk pakk pakk akka hahaha». Hoa svarar nasalt «nja nja».

Utbreiing[endre | endre wikiteksten]

Lirypa finst over heile landet og held seg i vierbeltet og det øvre bjørkeområdet. Ho er eit ynda jaktobjekt, og om lag 1/3 av individa som vert felt i jakt i Noreg er lirype. Populasjonen gjekk sterkt attende i perioden 2002 til 2012. Forskarane meinte at nedgangen kan vere relatert til klimaendringar. [1]

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]

  1. Norsk institutt for naturforskning: Færre fugl i fjellet
Commons-logo.svg Commons har multimedia som gjeld: Lirype