Lulesamisk

Lulesamisk (julevsáme)
Klassifisering:	Uralsk  samisk
Bruk
Tala i:	Noreg, Sverige
Område:	Nordland, Västerbotten
Lulesamisktalande i alt:	2000
Rangering:	Ikkje topp-100
Skriftsystem:	latinsk
Offisiell status
Offisielt språk i:	Tysfjord kommune
Normert av:	Samisk språkråd
Språkkodar
ISO 639-2:	smj
ISO 639-3:	smj

Lulesamisk har ca. 2 000 talarar, og er eit finsk-ugrisk språk i den uralske språkfamilien. Dei fleste lulesamane bur i Sverige, nokre bur i Noreg, dei fleste av dei på norsk side bur i Tysfjord kommune.

Alfabet

Lulesamisk blir skrive med bokstavane i det norske og svenske alfabetet, slik at æ, ø blir brukt på norsk side og ä, ö på svensk side. I tillegg brukast á for lang [a:], og ŋ for [ŋ]. Den siste lyden vart tidlegare skrive ń, i praksis (på grunn av 8-bits datasystem) ofte ñ. Sjølv om nord- og lulesamisk er svært lik kvarandre språkleg er det store skilnader i skrivemåten. Denne skilnaden går attende til Rasmus Rask sitt framlegg til nordsamisk rettskriving, lulesamisk heldt fast på den gamle, norsk-svenske skrivemåten, og skriv sjaddat og tjállet der nordsamisk har šaddat, čállit ("bli, skrive").

Grammatikk

Morfologi

Lulesamisk skil seg frå nordsamisk ved å ha oppretthalde distinksjonen mellom genitiv og akkusativ.

Historie

Det lulesamiske skriftspråket vart etablert av Lars Levi Læstadius (1800–1861) med det religiøse verket Hålaitattem Ristagasa ja Satte almatja kaskan ('Samtale mellom ein kristen og ein ikkje-truande', 1837 el. 1839). I 1844 gav han ut Tåluts suptsasah, ei bibelhistorie på 259 sider. Det vart gjeve ut ei salmebok på lulesamisk i 1895. I byrjinga av 1900-talet utvikla K.B. Wiklund eit skriftspråk for lulesamisk. Etter 2. verdskrigen kom Bergsland /Ruong ortografien, den første samiske ortografien der ein morsmålstalar hadde vore med og utvikle han. Gjeldande lulesamiske skriftspråk vart utarbeida av lulesamisk språknemnd, og vedtatt i 1983.

Frå 1. januar 2006 vart Tysfjord første lulesamiske kommune under samisk språkforvaltningsområde.

Litteratur

• Grundström, Harald: Lulesamisches Wörterbuch
• Heahttá, Sara Ellen Eira: Lulesamisk skriftspråk. http://samediggi.no
• Kintel, Anders 1991: Syntaks og ordavledninger i lulesamisk. Kautokeino : Samisk utdanningsråd.
• Kuoljok-Angéus, Susanna 1997: Nominalavledningar på ahka i lulesamiskan. Uppsala: Studia Uralica Upsaliensia ; 28
• Spiik, Nils-Erik: Lulesamisk grammatik
• Wiklund, K.B. 1890: Lule-lappisches Wörterbuch. Helsinki: Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia ; 1

Bakgrunnsstoff

• Wikimedia Incubator - Wikipedia på lulesamisk

• Árran lulesamisk senter
• Kurs i lulesamisk: Sámásta ... som tyder «tal samisk»
• Lulesamisk morfologisk analysator
• Lulesamisk stavekontroll