Månen
Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
 |
|||||||
| Månen sett frå Jorda | |||||||
| Baneparametrar | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Store halvakse | 384 400 km (0,0026 AE) |
||||||
| Banens omkrins | 2 413 402 km (0,016 AE) |
||||||
| Eksentrisitet | 0,0554 | ||||||
| Perigeum | 363 104 km (0,0024 AE) |
||||||
| Apogeum | 405 696 km (0,0027 AE) |
||||||
| Omløpsperiode | 27,321661 døgn (27 d 7 t 43,2 min) |
||||||
| Synodisk periode | 29,530588 d (29 d 12 t 44,0 min) |
||||||
| Gjennomsnittleg banefart | 1,022 km/s | ||||||
| Maks. banefart | 1,082 km/s | ||||||
| Min. banefart | 0,968 km/s | ||||||
| Banehelling | varierer mellom 28,60° og 18,30° (5,145396° til ekliptikken) |
||||||
| Er ein naturleg satellitt til | Jorda | ||||||
| Fysiske eigenskapar | |||||||
| Diameter ved ekvator | 3 476,2 km [1] (0,273 av Jordas) |
||||||
| Diameter over polane | 3 472,0 km (0,273 av Jordas) |
||||||
| Flattryktheit | 0,0012 | ||||||
| Overflateareal | 3,793·107 km2 (0,074 av Jordas) |
||||||
| Volum | 2,197·1010 km3 (0,020 av Jordas) |
||||||
| Masse | 7,347673·1022 kg (0,0123 av Jordas) |
||||||
| Snitt tettleik | 3,344 g/cm3 | ||||||
| Ekvatorial tyngdekraft | 1,622 m/s2 (0,1654 g) |
||||||
| Unnsleppingsfart | 2,38 km/s | ||||||
| Rotasjonsperiode | 27,321661 døgn (bunden rotasjon) |
||||||
| Rotasjonsfart | 16,655 km/h (ved ekvator) |
||||||
| Aksehelling | variere mellom 3,60° og 6,69° (1,5424° til ekliptikken) |
||||||
| Rektasensjon av nordpolen |
266,8577° (17 t 47 min 26 s) |
||||||
| Deklinasjon | 65,6411° | ||||||
| Albedo (refleksjonsevne) | 0,12 | ||||||
| Storleiksklasse | -12,74 | ||||||
| Overflatetemp. |
|
||||||
| Skorpesamansetting | |||||||
| Oksygen | 43% | ||||||
| Silisium | 21% | ||||||
| Aluminium | 10% | ||||||
| Kalsium | 9% | ||||||
| Jern | 9% | ||||||
| Magnesium | 5% | ||||||
| Titan | 2% | ||||||
| Nikkel | 0,6% | ||||||
| Natrium | 0,3% | ||||||
| Krom | 0,2% | ||||||
| Kalium | 0,1% | ||||||
| Mangan | 0,1% | ||||||
| Svovel | 0,1% | ||||||
| Fosfor | 500 ppm | ||||||
| Karbon | 100 ppm | ||||||
| Nitrogen | 100 ppm | ||||||
| Hydrogen | 50 ppm | ||||||
| Helium | 20 ppm | ||||||
| Atmosfærisk samansetting | |||||||
| Atmosfærisk trykk | 3·10-13kPa | ||||||
| Helium | 25% | ||||||
| Neon | 25% | ||||||
| Hydrogen | 23% | ||||||
| Argon | 20% | ||||||
| Metan | spor | ||||||
| Ammoniakk | spor | ||||||
| Karbondioksid | spor | ||||||
Månen (latin Luna) er den naturlege satellitten til jorda, synleg frå alle stader på Jorda. Han er 3 476,2 km i diameter, om lag ¼ av Jorda. Dette er ein uvanleg stor satellitt/planet-proporsjon, og gjer at Månen har merkbar påverknad på rørsla til Jorda, og ikkje minst på tidevatnet i havet.
Den tida Månen brukar på eitt omløp rundt jorda, er konstant (29 ½ døger), og dette har menneskjet til alle tider brukt som ein praktisk målestokk for tidsrekning. Ordet månad er difor direkte avleidd av «måne». Månen har også gjeve namn til mellom anna måndag, månesjuke og menstruasjon. Han er viktig i fleire religionar, både som guddom (til dømes den norrøne guden Måne) og teikn (til dømes for islam og hindukalenderar).
Middelavstanden frå sentrum av Månen til sentrum av Jorda er 384 403 km. Mellom 1969 og 1972 vart det frå USA sendt fleire romskip med amerikanske astronautar til Månen. 20. juli 1969 vart Neil Armstrong og Buzz Aldrin dei første menneska på Månen.
[endre] Opphav
Ledende teoriar idag seier at månen blei til omtrent samtidig med jorda, då ein planet på størrelse med Mars kolliderte med jorda, slik at glødande masse ble slynga ut i rommet. Jorda si gravitasjonskraft trakk til seg massen, som etter kvart samla seg i ein stor klump, som i løpet av mange år kjølna av og blei til månen.
[endre] Geologi
Månelandskapet liknar mykje på ein ørken, med sanddyner og fjell, bortsett frå at dei fleste fjella er kraterrander frå utallige meteorittnedslag. Dei slette «hava» på månen kjem frå vulkanutbrudd for milliardar av år sia. Siden det ikkje er verken vatn eller atmosfære på månen, og ikkje geologisk aktivitet lengre, er det ingen erosjon som fjernar spor, slik at månen ser nesten slik ut som han gjorde for fleire hundre millioner år siden.
Det finst likevel erosjon i mindre grad, på grunn av den store forskjellen i temperatur mellom natt og dag på månen. Det blir bortimot 300 celsius, frå +180 om dagen til -120 om natta. Dette gjer at stein sprekker opp i mindre og mindre bitar, og danner sanden som dekkjer mykje av overflata.
[endre] Bakgrunnsstoff
| Solsystemet |
|---|
 |
| Sola · Merkur · Venus · Jorda · Mars · Ceres · Jupiter · Saturn · Uranus · Neptun · Pluto · Eris |
| planetar · dvergplanetar · månar: Månen · marsmånar · jupitermånar · saturnmånar · uranusmånar · neptunmånar · plutomånar · erismånen |
| smålekamar: meteoroidar · asteroidar/asteroidemånar (asteroidebeltet) · kentaurar · TNOar (kuiperbeltet/den spreidde skiva) · kometar (Oorts sky) |
| Sjå òg himmellekamar, liste over lekamar i solsystemet, sorterte etter radius eller masse, samt solsystemportalen |
 |
Denne astronomiartikkelen er ei spire. Du kan hjelpe Nynorsk Wikipedia å vekse seg stor og sterk gjennom å utvide han.
Sjå òg: Oversyn over astronomispirer. |
