Ob

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Gå til: navigering, søk
For byen med same namn, sjå byen Ob
Ob
Ob i Naberezjnaja
Ob i Naberezjnaja
Utspring Altaj kraj
Munning Obbukta
Lengd 3650 km frå kjelda til Katun
5410 km frå kjelda til Irtysj
Middelvassføring 12 500 m³/s
Nedslagsfelt 2 972 497 km²
Ob - Nedslagsfeltet til Ob og Itrsyj
Nedslagsfeltet til Ob og Itrsyj

Ob (russisk Обь) er ei stor elv vest i Sibir i Russland og den fjerde lengste i landet.

Namn[endre | endre wikiteksten]

Ob vert av Khanty-folket kalla As, Jag, Kolta og Jema, av Nenets-folket kalla Kolta eller Kuaj, og av sibirske tatarar Umar eller Omar.

Geografi[endre | endre wikiteksten]

Ob vert danna 25 km sørvest for Bijsk i Altaj kraj der elvane Bija og Katun renn saman. Begge desse elvane har kjeldene sine i Altajfjella, Bija frå Teletskojesjøen og Katun frå isbreane ved Bjelukha. Ob snor seg vestover og nordover til ho når 55° N, og frå her renn ho hovudsakleg nordvestover og nordover før ho snur austover og ut i Obbukta, ei lang bukta i Karahavet og Nordishavet.

Elva deler seg i meir enn ein arm, særleg etter ho har tele imot Irtysj. Irtysj har utspring i Kina og er faktisk lengre enn Ob. Frå kjelda til Irtysj og til munningen av Ob er elva den lengste i Russland med 5410 km. Andre store sideelvar er Tom, Tsjulym, Ket, Tym og Vakh frå aust, og frå vest og sør Vasiugan, Irtysj (med Isjim og Tobol) og Sosva.

Det kombinerte Ob-Irtysj-systemet er det tredje lengste systemet i Asia (etter Chang Jiang og Huang He i Kina) med ei lengd på 5410 km og eit nedslagsfelt på 2 972 497 km².

Området rundt Ob består stort sett av steppe, taiga, myrer, tundra og halvørken. Elvesletta til Ob er kjenneteikna ved mange sideelvar og innsjøar.

Ob er isdekt sør til Barnaul frå tidleg i november til nær slutten av april, og nord for Salekhard frå slutten av oktober til byrjinga av juni.

Bruk[endre | endre wikiteksten]

Ob i Barnaul.

Ob vert nytta til vatning, drikkevatn, vasskraft og fiske. I tillegg inneheld elva meir enn 50 fiskeartar.

Totalt 14880 km av elvane i nedslagsfeltet til Ob kan nyttast til skipsfart. Ob var ei særleg viktig transportåre før Den transsibirske jarnvegen vart bygd. Fram til tidleg på 1900-talet var særleg Tjumen ved Tjumenelva, ei sideelv til Tobol ein viktig hamneby i vest. Tjumen låg frå 1885 langs jarnvegen mellom Jekaterinburg og Perm og dermed eit samband til elvane Kama og Volga i hjarte av Russland. Tjumen vart ein viktig endestasjon for jernbanen før han vart bygd vidare austover. I austlege område av Ob-bassenget var Tomsk ved Tom ein viktig endestasjon.

Tjumen hadde det første dampskip i 1836 og dei midtre delane av Ob har vorte nytta av dampskip sidan 1845. Det første dampskipet på Ob var «Osnova», sjøsett i 1844, men skipsfarten gjekk trått dei første åra og det vart først i 1857 at skipstransporten tok seg opp på Ob. Dampskip starta i trafikk på Jenisej i 1863 og på Lena og Amur i 1870-åra.I eit forsøk på å utvide transportsystemet til Ob enno lengre vart Ob-Jenisej-kanalen ved hjelp av elva Ket, med ei total lengd på 900 km bygd seint på 1800-talet, men med Den transsibirske jarnvegen tapte han raskt konkurransen .

Den transsibirske jarnvegen gav eit meir direkte samband mellom aust og vest som kunne nyttast året rundt. Ob var deriomt framleis viktig for å knyte saman dei store avstandane i Tjumen oblast og Tomsk oblast med store byar langs den transsibirske jarnvegen som Novosibirsk og Omsk. På andre halvdel av 1900-talet gav jernbanevegar til Labytnangi, Tobolsk og olje- og gassbyane Surgut og Nizjnevartovsk fleire endestasjonar, men Ob var framleis viktig som transportåre til stader som ikkje hadde jernbane.

Det vart bygd ei demning nær Novosibirsk i 1956, som skapte den største kunstige innsjøen i Sibir, Novosibirskreservoaret. Store mengder radioaktiv avfall frå russiske våpen og atomreaktorar vart dumpa direkte ut i Ob. Sedimenta i Ob inneheld framleis dødelege isotopar. I dei første åra vart det dumpa store mengder radioaktivt forureina vatn frå kraftverket Majak ut i mange små innsjøar nær kraftverket og elva Tetsja.

Rika Tura.jpg

Frå 1960-åra til 1980-åra planla sovjetiske ingeniørar eit gigantprosjekt for å leie noko av vatnet frå Ob til Kasakhstan og dei sovjetiske republikkane i Sentral-Asia for slik å fylle opp Aralsjøen igjen. Prosjektet vart nedlagd i 1986 på grunn av økonomiske og miljømessige tilhøve.[1][2]

Byar langs Ob[endre | endre wikiteksten]

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

  1. Douglas R. Weiner, "A Little Corner of Freedom: Russisk Nature Protection from Stalin to Gorbachev". University of California Press, 1999. ISBN 0-520-23213-5. On Google Books s. 415
  2. Michael H. Glantz, "Creeping Environmental Problems og Sustainable Development in the Aral Sea...". ISBN 0-521-62086-4. On Google Books s. 174

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]

Commons-logo.svg Commons har multimedia som gjeld: Ob