Rutil

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Gå til: navigering, søk
Rutil
Rutile-122157.jpg
Vinraude rutilkrystallar frå Binndalen i Sveits (Storleik: 2.0 x 1.6 x 0.8 cm)
Generelt
Kategori Oksydmineral
Kjemisk formel TiO2
Strunz-klassifisering 04.DB.05
Krystallsymmetri Tetragonal ditetragonal dipyramidal
H-M-symbol: (4/m 2/m 2/m)
Romgruppe: P 4/mnm
Einingscelle a = 4.5937 Å, c = 2.9587 Å; Z = 2
Identifikasjon
Farge raudbrun, raud, bleik gul, lyseblå, fiolett, sjeldangrasgrøn; svart om høgt innhald av Nb–Ta
Krystallform Nåleforma til prismatiske krystallar, langstrekte og stripete parallell til [001]
Krystallsystem Tetragonal ditetragonal dipyramidal
Tvilling Vanleg på {011}, eller {031}; som kontakttvillingar med to, seks, eller åtte individuelle, syklisk, polysyntetisk
Kløyv {110} god, 100 moderate, deling på {092} og {011}
Brot Ujamn til delvis muslig
Mohs hardleiksskala 6.0 - 6.5
Glans Diamantaktig til submetallisk
Strekfarge Lyseraud til mørkeraud
Transparens Ugjennomsiktig, gjennomsiktig i tynne fragment
Spesifikk vekt 4.23 aukande med innhald av Nb–Ta
Optiske eigenskapar
Optiske eigenskapar Einaksa (+)
Brytingsindeks nω = 2.613 nε = 2.909 (589nm)
Dobbeltbryting 0.296 (589nm)
Pleokroisme Svak til tydeleg brunraud-grøn-gul
Dispersjon (spreiing) kraftig
Smeltbarheit Smeltbar i alkalikarbonat
Oppløyselegheit Uoppløyseleg i syrer
Kjelder [1][2][3][4]

Rutil er eit mineral som består av titandioksid, TiO2. Det inneheld vanlegvis nokre prosent jarn og har då oftast ein raud eller brun farge. Reint titandioksid er kvitt.

Rutilnåler finst ofte inneslutta i kvarts (rutilkvarts, blåkvarts, rosenkvarts). To andre og sjeldnare mineral har same samansetjing, men ulik struktur: anatas og brookitt. Dette vert kalla polymorfi.

Rutil er særs utbreidd i magmatiske og metamorfe bergartar og kan dessutan finst anrika i sandavleiringar. Ein finn større mengder av mineralet fleire stadar på gabbroar i Sør-Noreg, og fleire stadar har det vore drift på mineralet, bl.a. i Kragerø.

Rutil vert nytta til å framstille porselensfargar, titanmetall og diverse titansambindingar. Klåre rutilkrystall blir framstilt kunstig og blir nytta som smykkestein med handelsnamnet titania.

Rutil blir brukt til å framstille rein titandioksid, TiO2, som er eit kvitt pulver. Det blir brukt som kvitt fargepigment i bl.a. maling og iskrem, og framstilling av elektrodar til sveiseapparat.[5] Titandioksid har E-nummer E171.[6]

Rutil blir også framstilt frå ilmenitt, FeTiO3, som blir utvunne ved Titania i Sokndal i Rogaland. Ilmenitten blir smelta til rutil og jern ved ilmenittverket i Tyssedal og foredla til rutilpulver ved Kronos Titan i Fredrikstad.

Den største kjente rutilførekomsten i Noreg finst i Engebøfjellet i Førdefjorden. Denne inneheld minst 380 millionar tonn malm eller 15 millionar tonn rein rutil.[7]

Nordic Mining har søkt om løyve til å utvinne denne, saka er pr. november 2014 til behandling i Kommunaldepartementet. Prosjektet er sterkt omstridd, særleg fordi det innebærer å deponere store mengder avgang i Førdefjorden.

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

  1. Handbook of Mineralogi
  2. Webmineral data
  3. Mindat.org
  4. Klein, Cornelis and Cornelius S. Hurlbut, 1985, Manual of Mineralogi, 20th ed., John Wiley and Sons, New York, p. 304-305, ISBN 0-471-80580-7
  5. Arctech. Rutile Electrodes; Nordic Mining. Engebøfjellet – Europas nye titanressurs (PDF)
  6. Department of Food Biosciences, University of Reading, UK. E Number List
  7. Sogn og Fjordane fylkeskommune. Naustdal – Reguleringsplan med konsekvensutgreiing for uttak av rutil i Engebøfjellet
  • Raade, Gunnar. «Rutil» (11. mars 2012), Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014.

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]

Commons-logo.svg Commons har multimedia som gjeld: Rutil