Sauda

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket

Sauda

Våpen	Kart
Grunnleggjande opplysningar
Kommunenr:	1135
Fylke:	Rogaland
Administrasjonssenter:	Sauda
Flatevidd:	513 km²
Folketal:	4 734 (2008)
Politikk
Ordførar (2007-2011):	Laura Seltveit (Ap)
Målform:	Nøytral
Nettstad:	www.sauda.kommune.no
Sauda på Commons

Sauda er ein by og kommune i Rogaland. Kommunen grensar til Etne i nordvest, Odda i nord og aust, Suldal i aust og sør og til Vindafjord i vest. Namnet Sauda stammar frå ordet «Syda» som tyder «koka» eller «fossa». Sauda er òg namnet på den største tettstaden i kommunen, og kommunen har vedteke at tettstaden er ein by. Sauda er kjend som ein industristad, med Sauda Smelteverk som største arbeidsgjevar.

Innhaldsliste 1 Industrikommune 2 Historie 3 Verd å vitja 4 Kjende saudabuar 5 Bakgrunnsstoff 5.1 Litteratur 6 Geografi og geologiske tilhøve 7 Historie 7.1 Jordbruk og gruvedrift 7.2 Industrialiseringen 7.3 Byutvikling 7.4 Nedgangstidene 8 Samfunn 8.1 Folkemengd 8.2 Infrastruktur 8.3 Tjenester 8.4 Religion 8.5 Politikk 8.6 Samferdsel 9 Næringsliv 10 Kultur og idrett 10.1 Kommunevåpen 10.2 Tusenårsstad 10.3 Severdigheter 10.4 Vennskapsbyer 11 Kjente saudabuer 12 Litteratur 12.1 Viktig litteratur 12.2 Annen litteratur

[endre] Industrikommune

Sauda er ein industrikommune og fungerer som regionssenter i Indre Ryfylke. Mesteparten av innbyggjarane bur i Sauda sentrum og rundt Saudasjøen.

Næringsverksemda er bygd opp rundt tungindustri og vasskraft. Sauda er mellom anna hovudsentral for Statkraft region sør, som kontrollerer straumnettet i heile Noreg sør for Trondheim. Franske Eramet driv smelteverk i Porsgrunn og Sauda. Sauda Smelteverk står for ein stor del av verdproduksjonen av legeringa FeMangan.

Kommunen har ein god infrastruktur med mange skular og god barnehagedeknad. Innan helse og sosialstruktur er det mellom anna to legesentre, to eldresentre, eit sjukehus (Sauda Sjukehus), krisesenter for kvinner i Ryfylke, barnevern og mange omsorgsboligar. I sentrum er det butikkar som dekker dei aller fleste behov. Det er òg fire bankar, postkontor og ei rekke offentlege kontor som Aetat og likningskontoret.

Sauda har som mål å utvikla fritidstilboda, mellom anna idrett. I kommunen finst det mellom anna alpintsenter, skytebane, langrennsarenaer, hoppbakke, crossbane, stadion, hall for fotball, håndball og andre idrettsarrangement, laugehall og sumaråpent utebasseng. Ein gang i året blir det også arrangert eit stort lanparty i Saudahallen.

[endre] Historie

Det er gjort arkeologiske funn i Saudasjøen som viser at plassen har vore busett siden den siste istida. Lokalhistoria er uklar og dårleg dokumentert på det som har hend før 1800-talet. Etter den vanskelege mellomalderen byrja det å blomstre i Sauda. Langs heile fjorden blei det bygd sager som gjekk på fossekraft. Storproduksjon av tømmer blei satt igong, og store seglskip frå heile verda seila inn fjorden for å hente varer. Våren 2005 blei ein gamal og nedsunken kai oppdaga under vassoverflata rett ved Sagfossen i Sønnahavn. Ved sida av kaien låg ein stor haug med ballaststein som skipa hadde kvitta seg med. Det ryktes også at vraket av eit stort seglskip ligg i bukta ved sida av fossen, men der har ingen dykka endå. På 1800-talet starta gruvedrifta i Allmannajuvet. Her blei det tatt ut store mengder sink mellom 1881 og 1899. På den smale gruvevegen blei malmen frakta ned til Sauda, som den gong hadde fleire innbygjerar enn byar som Stavanger og Sandnes i Stavanger Amt. I årevis har Sauda kommune arbeida for å få liv i det historiske gruvemiljøet. Allmannajuvet er nå velplassert i prosjektet Noregs Nasjonale Turistveger, og ein del av dei gamle bygningane som tidlegare stod der skal gjenreisast. Tross både tømmer og gruvedrift, starta ikkje den verkelege industrialiseringa i Sauda før ut på 1900-talet då bygjinga av Sauda Smelteverk tok til. Store bygningar ble reist, og stedet utvikla seg raskt til å bli ein liten by. Under annen verdskrig bygde tyske Nordag eit stort aluminiumsverk i Saudasjøen, men produksjonen ble ikkje satt igong før i 1944. Industribygningane og jernbanespora mellom Sauda og Saudasjøen ble seinere revne av Sauda kommune.

[endre] Verd å vitja

Mange turistar kjem langveisfrå for å ta bilete av det gamle smelteverket. Om sumaren er det mogleg å få omvising i dei gamle sinkgruvene i Almannajuvet. Sauda har òg vakre friluftsområde, som Tangen, mellom sentrum og verket.

Tveittunet i Saudasjøen.

[endre] Kjende saudabuar

• Reidar Brendeland, vokalist i Vestlandsfanden
• Bjørn Eidsvåg, prest og musikar, ofte kalla "rockeprest"
• Kjartan Fløgstad, forfattar
• Magnar Birkeland, artist kjend frå Valen TV som "Panser Magnar".
• Grethe Svendsen, artist
• Halsnes-brødrene, kjende alpinistar som gjorde stor suksess på 1970-talet.
• Arne Fjørtoft, bistandsarbeidar,tidligare programsekretær i NRK og Venstre-leiar.

[endre] Bakgrunnsstoff

• Sauda kommune
• Sauda.org
• Ryfylke
• Kart
• Kultur i Sauda på kart fra Kulturnett.no
• Sauda Ferie & Fritid
• Sauda Gathering
• Sauda Backcountry Challenge
• Kultur i Sauda på kart frå Kulturnett.no

[endre] Litteratur

• Arnvid Lillehammer: Soga om Sauda Bygdesoga 1880-1940, Sauda 2002.
• Soga om Sauda. Bygdesoga før 1880, Sauda 1991

Rogaland Bjerkreim | Bokn | Eigersund | Finnøy | Forsand | Gjesdal | Haugesund | Hjelmeland | Hå | Karmøy | Klepp | Kvitsøy | Lund | Randaberg | Rennesøy | Sandnes | Sauda | Sokndal | Sola | Stavanger | Strand | Suldal | Time | Tysvær | Utsira | Vindafjord

---

Sauda er ein kommune og by i Ryfylke i Rogaland. Han grensar i vest mot Etne, i nordaust mot Odda og i sør mot Suldal. I nord går fylkesgrensa mot Hordaland, og Sauda er nordlegaste kommunen i Rogaland. Namnet Sauda kjem av ordet syde som tyder ‘koke’ eller ‘fosse’, og tidlegare namn på kommunen har vore Saua, Søvde og Saude. Sauda er ein viktig industristad og har lange tradisjonar med tungmetallindustri. Kommunen er mest kjend for Sauda Smelteverk, den godt bevarte industriarbeidarbyen Åbøbyen, filmen og boka Sauda Streik, fjernsynsserien Vestavind og for å ha fostra opp musikaren Bjørn Eidsvåg. I 1998 fekk Sauda bystatus, men folketalsutviklinga har gått i ei negativ kurve sidan 1962 (6 283 innbyggjarar) om ein ser bort frå befolkningsauke i 1963, 1966, 1971, 1985, 1991 og fyrste halvår av 2007. Kommunen er 513 km² stor, men 89 % av busetnaden er konsentrert innanføre eit 4,54 km² stort byområde inst i fjordenden.

Grendene i Sauda utanom sentrum, som også heiter Sauda, er Saudasjøen, Fløgstad, Åbø, Austerheim og Birkeland.

I 2006 kåra Jens A. Riisnæs på vegne av avisa Loggen verdas ti flottaste hamnebyar. Einaste norske by som blei teken med var Sauda, som då kan reknast som Noregs flottaste hamneby i følgje avisa Loggen. Mineryddarklassen Sauda er oppkalla etter kommunen.

Saudasangen, ein slager på norske radiostasjonar i 1980-åra, er skriven av Reidar Brendeland.

[endre] Geografi og geologiske tilhøve

Kommunen ligg i den nordlegaste delen av Rogaland, og har eit typisk innlandsklima i motsetnad til kystklimaet som er vanleg i resten av fylket. Stupbratte fjellveggar endar i botnen av fjordarmen som ble danna i slutten av den siste istida, på det meste ned til 400 muh. Kommunen er for det meste av øde fjellandskap og høge fjelltoppar som går opp til 1602 moh (Kyrkjenuten). Høyfjellet er av store vidder, med eit mangfold av dyreliv som elg, reinsdyr, jerv og bjørn. Dette er populære jaktområder om sumaren.

Isen som sklei ned frå Saudafjella støyte saman med ein møtande isbre frå Suldalsheiene som danna Hylsfjorden. Det endte i at enden av Saudafjorden møter Sandsfjorden som er samansatt av trange og kurvede sund (kalt «Pølsesvingene» på folkemunne). Dei trange sunda gjer det vanskeleg for lasteskip over 65 000 tonn å vitje havna i Sauda, og var hovedgrunnen til at tyskerane planla å byggje ein kanal mellom Saudafjorden og Vindafjorden over Ropeidhalvøya under andre verdskrig. I fjordenden er landskapet flatt, og går i platåer oppover to dalar. Platåa er også danna av isbredar frå den siste istida for ca. 10 000 år sidan. Nordelva og Storelva renn ut i fjorden frå nord-aust og nord-vest, og har gjennom tusenvis av år danna eit delta som på tradisjonelt norsk kalles for «øyr». Dette har gitt navm til sentrumsområdet, som kalles Øyra.

Berggrunnen er sammensett av tre hovedgrupper bergartar. Tredelinga i grunnen kjem fleire steder fram som ein tredeling av landskapet. Nederst ligg grunnfjellbergartane som er gneis og granitt. Fram til for 600–700 millioner år sidan blei desse bergartane slitt ned til ei jevn landoverflate. For omlag 600 millioner år sidan blei det flate landskapet oversymd av havet og det blei avsatt sedimentære bergartar som sandstein og leire og enkelte stader vulkanske bergartar. Sedimenta er nå delvis omvandla leirskifer, fyllitt. Over fyllittformasjonen ligg gamle bergartar som for det meste er gneiser som blei kilt over leirskiferet i samband med den kaledonske fjellkjedefoldinga for omlag 400 millioner år sidan.

Kommunen er fattig på lausmassar. Under marin grense, det vil si omlag 200 moh., er det enkelte deltaavsetningar. På det største ligg Sauda sentrum. Dette deltaet strekk seg frå Lona («Verdens Ende» på folkemunne) og ned til fjorden - ei strekke på omlag 4,5 km

Variasjon i berggrunnen gir også variasjon i vegetasjonen. Den klare tredelinga i berggrunnen finn ein igjen i vegetasjonen - alt etter om den veks i grunnfjell-, fyllitt- eller skyvedekkesona. Vegetasjonen vekslar derfor mellom rike og fattige vegetasjonstypar. Dette er godt synleg fleire stader i kommunen.

Høgfjellet i kommunen er karrig, med lite vegetasjon. Ellers er skogen dominerande, med mye furu langs fjord- og dalsidene, men også med ein del bjørk. Det er fleire lokalitetar av edelløvskog der denne har fått anledning til å utvekle seg.

[endre] Historie

Det er gjort arkeologiske funn i Saudasjøen som viser at området har vore bosatt siden den siste istida. Eit kjend problem for lokalhistorikarene er å finne dokumentasjon på mykje av det som hende i Sauda før det store hamskiftet, og det skyldes industrialiseringas viktighet for samfunnet som overskygger det gamle bondesamfunnet.

[endre] Jordbruk og gruvedrift

Etter middelalderen byrja det å blomstre i Sauda. Langs heile fjorden blei det bygd sager som vart dreven av fossekraft, noko som var vanleg for småstadar langs vestlandsfjordar. Storproduksjon av tømmer ble satt igång, og seglskip frå heile verda sigla inn fjorden for å plukka opp varer. Våren 2005 blei ein gammel og nedsunket kai oppdaga under vatn like ved Sagfossen i Sønnahavn. Ved sida av kaien låg ein stor haug med ballaststein som skipa hadde kvitta seg med. Det røndes også at vraket av eit stort seglskip ligg i bukta ved siden av fossen, men der har ingen dykka enda.

Sauda ble skild ut frå Suldal kommune i 1842, og fekk namnet Saude. Kommunen bytta seinere namn til Sauda. På 1800-talet starta eit lite eventyr med gruvedrift i Allmannajuvet. Her blei det teke ut store mengder sink mellom 1881 og 1899. På den smale gruvevegen blei malmen frakta ned til Sauda, kor produkta blei skipa vidare ut fjorden. Gruvedrifta var starten på industrialisera som skulle forvandla den lille vestlandsbygda for evig. I årevis har Sauda kommune arbeidt for å bringe nytt liv i det historiske gruvemiljøet. Allmannajuvet er nå velplassert i prosjektet «Noregs Nasjonale Turistveger», og ein del av den gamle bygninga som sto der skal kanskje gjenreisast.

Andre verksemder som saudabuen dreiv med på denne tida, var salg av isblokkar som ble skåren or Rødstjødna på vinterstid og tidleg på våren. Utover 1900-tallet ble derimot prisane for dårlege, berre 5 kroner per tonn mot 10 kroner per tonn som var vanleg i 1880- og 1890-åra. På Austlandet var prisen opp mot 7 kroner tonnet, grunna at isen der var tjukkere og meir solid.

Den 3. desember 1900 ble det foreteke ei omfattande folketelling i Noreg. Denne tellinga viste at det budde 1580 menneske i Sauda, og desse var delt på fire hovedtyper hushald. Den fyste var gårdsbrukshushald. Det vil sei hushald der menneska budde og arbeida på matrikulert jord på eit gardsbruk. I desse husholdnane fann man eit ektepar med bodn og ofte nokre tjenerar. I Sauda var desse ektepara oftast sjølveigande bønder. Den andre gruppa var folkehushold. Det var små hushald kor det ofte berre budde ein eller to personar som tidligere hadde drevet med jordbruk. Desse hadde gitt fra seg garden på gitte føresetnader, og overlevde på ytelser frå den nye gardeigaren. Det kan kalles datidas form for pensjon.

Den tredje gruppa var husmenn, ein underklasse av samfunnet på den tida. Dette var folk som fekk leige eit lite stykke jord av ein gardbrukar, og dei levde av det stykket. Dette var fattige menneske som måtte spe på med mye ekstraarbeid rundt om kring for å klare seg. Den fjerde og siste gruppa vart kalla andre husholdningar. Dette var ei forholdsvis stor gruppe som utgjorde nær 13 % av innbyggerane, noko høgare enn landssnittet. Dei budde i vanlege hus og tende pengar ved å jobba for andre. Så var altså samfunnet i Sauda før industrien gjorde sitt inntog i 1915.

[endre] Industrialiseringen

Tross både tømmer- og gruvedrift, starta ikkje den verkelege industrialiseringa i Sauda før ut på 1900-talet, då bygginga av Sauda Smelteverk tok til.

Det var amerikanerane som såg moglegheiten for å investera stort i Noreg grunna dei enorme kraftresursane landet kunne by på. Den gang måtte prosessindustrien ligge nær kraftverka, av den årsak at krafta smelteovnane brukte ikkje kunne fraktast over lang avstand.

Pengesterke og høytståande menn frå Stavanger vitja bønder over heile kommunen og kjøpte opp fallrettane deiras. Lite ana bøndene sjølv om kva dei eigentlig sa frå seg av verdiar, for ingen kunne sjå inn i framtida. Dei viktigaste forhandlingane blei gjort i lensmann Tengesdals hus i Toppadalen. Dette huset, som var av stor historisk verdi for lokalsamfunnet, blei reven av kommunen i 2005.

I 1915 starta Union Carbide Corp. anleggsdrift på det store området kalla Klubben, like ved Øyra. I 1923 starta prøvedrifta, og skeptiske tilskoderar frå Glanahaugen ga uttrykk for si tvil om kor vidt dette ville lykkast. To lasteskip, høvesvis med 1000 tonn malm frå ei norsk gruve, og kål frå England, leverte dei første råstoffa som trengdes for å fyre opp ovn 2 og 3. Ovn 1 blei oppført eitt år seinere. I starten produserte dei ferrosilisium, og hadde 80 ansatte. Det tok ikkje lang tid før ovnane ble bygd om til å produsere ferromangan, ein legering som solgte bedre. Antall ansatte auka synbart på få år, og ein større kraftutbygging tok til for å kunne forsyne smelteverket med kraft.

[endre] Byutvikling

Demningar blei mura opp, røyr blei lagt, tunnelar og fjellhallar ble sprengde ut. Store industrihallar blei reist, og tettstaden utvikla seg i same takt. I løpet av 1930-åra var Sauda blitt ein by med alle tenkelege butikkar og tjenestar. Det krydde av manufakturforetningar, kolonialar, kafear og hotell. Eigarane av smelteverket lot det dryppe på lokalsamfunnet i form av at dei bygde veger, bydelar og samfunnshus som «Sauda Klubb» og «Folkets Hus».

Ein byplanleggar frå Stavanger ble leigd inn for å stikkje opp ruter for nye gater, kloakkrøyr og straumstolpar. Optimismen var stor, og ut i frå teikningane kan man sjå at kommunen forventa at Sauda skulle utvikle seg til ein mykje større by enn den faktisk blei. Blant anna vart det teikna inn ei breid promenadegata frå sentrum til Fløgstad, som forblei ein draum på papiret. På Folkets Hus i Skulegata, ruver det store malerier på veggane av eit Sauda med skyskraparar og storindustri som aldri såg dagens ljos. Men månge av gatene og bygningane blei oppført, og bygardar ble bygd inn i kvartala. Den dag i dag arbeider teknisk eining ved kommunen ut i fra disse planane, og de to siste tiåra har me sjådd ei stor utvekling på sentrumsplanet. Optimismen rår enda i kommunen, og utviklinga viser tekn til å snu både når det gjeld folketal og næringsverksemd. Storsatsning på turisme og fritidsanlegg har slått bedre an enn nokon kunne forvente.

Under andre verdskrig bygde tyske Nordag, i regi av Hermann Göring, eit stort aluminiumsverk i Saudasjøen. Produksjonen kom ikkje igong før i 1945, like før krigen var over. På grunn av tyskeranes aktivitetar i Sauda, Årdal og andre stader i Noreg, frykta saudabuen engelske bombefly. Nordaganleggene var taktiske mål i krigføringskampane mot nazistane. Då krigen var over, blei produksjonen flytta til nordaganlegget i Årdal. Industribygningane og jernvegen mellom Sauda og Saudasjøen blei seinere reven av Sauda kommune, fordi det ikkje var økonomisk forsvarleg å ha det ståande. I Årdal investerte staten i anlegget tyskerane hadde bygd, og der fortsatte industrieventyret. Sauda gjekk glipp av denne moglegheita.

[endre] Nedgangstidene

Smelteverket i Sauda gjekk derimot godt, og i 1960-åra var det over 1300 ansatte der. Tettstaden nådde samtidig ein befolkningstopp på ca. 6700 innbyggere. Siden den tid har det gått nedover, og sjølv om smelteverket i 2005 hadde eit rekordoverskåt, og eigarane har investert mykje penger og skal investere ytterligere hundrevis av millioner kroner i etterfølgande år, så er innbyggartalet på stupande front. Kommuneøkonomien, som tidlegare har gått i minus, har derimot steget synbart i verdi de tre siste åra. Potensialet for at Sauda vil få fleire innbyggere dei kommande åra er også tilstede.

Det har vore 33 ovnar i drift på verket gjennom åra, men i dag er det berre ovn 11 og 12 som er i drift. Ovn 11 ble bygd om frå å produsere ferrosilisium til ferromangan i 2004. Samme år blei den eldste ovnen som fortsatt var i drift, ovn 1, utfasa. Spor og ruiner av gamle åpne ovnar er enda å finne i det eine ovnshuset, men ingenting på området er verna. Siden 2004 har Eramet Norway rivd ned omfattande mykje av dei gamle konstruksjonane som ikkje er i bruk, eksempelvis kabelvognbanen som frakta malm frå lossekaien til lagerstadene fram til 1992. Viktige spor frå norsk industrihistorie kan anses som tapt, men smelteverket har først og fremst utvikling og framtidsplanar i tankene.

[endre] Samfunn

[endre] Folkemengd

Den overveiande delen av folket bur i byen Sauda (4 290 innbyggere), som er samansett av av dei to sammenvekste tettstadane Sauda og Saudasjøen. Sauda er delt opp i dei fire bydelane Fløgstad, Åbøbyen, Austerheim og Birkeland, mens tettstaden Saudasjøen reknest som éin bydel.

Utvikling i folketalet siden kommunen ble skild frå Suldal, og fram til idag:

• 1842 - 1548
• 1960 - 6110
• 2000 - 5081
• 2005 - 4819

På 1800-talet steg befolkningen synbart, men sank mot slutten av samme århundre og fram mot 1915. Fødselsoverskåtet låg på gjennomsnittleg 80 personar i året, men fraflytting til de større byane var eit stort problem. Særlig utvandra monge til Amerika, på det meste ca. 450 mennesker på eit einaste år. Monge av desse kom tilbake seinare, etter å ha tjent seg opp ein igod slant med penger. Mange ble værande der borte i omkring ein syvårsperiode, for å tjene penger slik at dei kunne kjøpe seg gard heime i Sauda.

Fram til 2006 var Sauda ein av mange kommunar i Noreg som hadde ei synkande folketalsutvikling. Siden 1980-åra har infrastrukturen i kommunen blitt synleg forbedra, og sjølve tettstaden har nær dobla i storleik om man sjår på antall gater og bygningar.

[endre] Infrastruktur

Sentrum er samansatt av større murbygningar og trehus, mens tettstaden ellers stort sett er samansatt av trehus og lavblokker i boligområder samt fire industriområder og noko spredt småindustri. 90 % av kommunens folkesetnad bor i tettsteder, og det ligg ganske få hus utenføre byen. Halvvegs til Røldal, omtrent 400 moh, ligg det ei lita landsbygd kalla Hellandsbygd. Landsbygda ligg ved enden av eit fjellvatn, og tettstaden er samansatt av eit fåtall bolighus, ein liten skule, eit kapell og eit kraftverk. Eit par kilometer vest for Saudasjøen ligg Svandalen, kor det finnes gårdsbruk, boligfelt og eit større hyttefelt. Hovedsakeleg drives det med småfehold. Hytteutbygging eksploderte på starta av 2000-talet, og i Svandalen var det over 300 hytter i april 2007. Sauda kommune har ikkje innført boplikt, som igjen fører til at mange av tettstadens hus brukes som ferieboligar.

[endre] Tjenester

Tettstaden Sauda har fem barneskuler, ein ungdomsskule og to av dei tre avdelingane som ligg under Sauda Vidaregåande Skule. Sauda lensmannsdistrikt dekkjer kommunane Sauda og Suldal, med hovudkontor i Sauda sentrum. Det er éin brannstasjon og eitt sykehus på staden, i tillegg til smelteverkets eigen uttrykningsstasjon. Ryfylke tingrett held til og fører rettssakar på Rådhuset.

Sauda fungerer som offentlig tjenestesenter for Indre Ryfylke, og har ein betydelig utviklet helsetjeneste innenfor kirurgi og eldreomsorg. Staden har blant anna eit sykehuslokale (tidlegere Sauda Sykehus) som fungerer som ei avdeling for Fylkessjukehuset i Haugesund. Krisesenter for kvinner, barnevern og omsorgsboligar for vanskelegstelde er nokre av tjenestane kommunen kan tilby.

[endre] Religion

Sauda prestegjeld ligger i Ryfylke prosti i Stavanger bispedømme. Prestegjeldet omfatter Sauda kirke, Saudasjøen kapell, Solbrekk kapell og Hellandsbygd kapell.

[endre] Politikk

Sauda er, som andre typiske industristader, prega av å være ein AP-styrt kommune, eit parti som ved hvert kommune- og stortingsvalg får over halvparten av innbyggernes stemmer. Andre partier som stiller til valg i kommunen er: SV, Venstre, SP, Høyre, FRP og KRF.

[endre] Samferdsel

Det er to innfartsveier til stedet, Riksvei 520 fra E134 i Vindafjord, og fjellovergangen fra E134 i Odda via Røldal. Sistnevnte er vinterstengt. Det er bussforbindelser til Haugesund, Leirvik, Odda, Bergen og Oslo via Ølen. Sjøveien går det ein hurtigbåtrute med tre daglige avganger til Stavanger.

Mye av næringen i Sauda er avhengig av sjøtransport, og det er daglige anløp av container-båter og lasteskip i den indre havna og på industrikaien i Saudasjøen.

Se også Sauda Havn

[endre] Næringsliv

I Sauda finn ein næringsvirksomhet hovedsakeleg innanfor tre områder: metallurgisk industri, kraftproduksjon og glasproduksjon.

Hovedsentral for Statkraft region sør, er lokalisert på Vangsnes utanfor Sauda sentrum. Derifrå styres alle Statkrafts kraftverk på sørvestlandet. Kraftverket Sauda II blei i 2006–2007 bygd om til Dalvatn kraftverk, og to nye kraftverk er under bygging. Elkem Saudefaldene fikk løyve frå staten til å bygge ut vannkraftsanlegga i Sauda. Søknaden som låg inne til høyring la til grunn ei utbygging og oppgradering av eksisterande anlegg tilsvarande 800 GWh meir i årleg produksjon, men staten fatta vedtak om 490 GWh.

Franske Eramet driv det tradisjonsrike Sauda Smelteverk, som står for ein stor del av verdas produksjon av legeringen FeMangan. Eramet Norway AS, som er smelteverkets namn, er enda ein viktig hjørnesteinsbedrift i Sauda. Det er den bedriften, foruten Sauda kommune, som har flest arbeidsplasser.

I Saudasjøen finn ein ei rekke små og store bedrifter fordelt på to industriområder. Saint Gobain Bøckman as, avdeling Sauda, som produserer vindusruter og skuddsikre glas, er den største. Fabrikken har vore hovedleverandør av glas til større prosjekt som lufthavna på Gardermoen og BI og NITHs nye undervisningslokaler i Stavanger.

I og rundt tettstaden Sauda ligg det ei rekke industriområder, kor det største er Sauda Næringspark. Anna viktig næringsvirksomhet i Sauda er møbel, treforedlings, mekanisk og tjenesteytande industri samt produksjon av elektrisk kraft.

Sauda sentrum, som kan rekne seg sjølv som «hovedstaten» i Ryfylke, har eit godt utval av butikker innanfor dei fleste kategorier, og lange tradisjoner som handelssenter på Vestlandet.

[endre] Kultur og idrett

Sauda kommunestyre har vedtatt å arbeide ut fra ein visjon om å bli nummer ein på fritid hele året, og har blant annet Rogalands største skisenter (Sauda Skisenter), skytebane, langrennsarenaer, hoppbakker, crossbane, stadion med ein grusbane og ein gressbane, ballbinger, haller for fotball, håndball, turn og andre idrettsarrangementer, svømmehall og sommeråpent utebasseng. I første halvdel av 1900-tallet sto turn veldig sterkt i byen, og flere mesterskap ble arrangert på Sauda Turnhall. På 1920-tallet kom hoppsporten til Sauda, og da fikk byen også sin første hoppbakke. I 1919 hoppet 16-åringen Reidar Carr 22 meter i Brattebakken, på samme tid som man hoppet 29 meter i Holmenkollen. Også tennissporten har stått sterkt i Sauda, og tettstedet har flere utendørs tennisbaner. I nyere tid har svømming, friidrett, cheerleading, fotball, håndball, innebandy og styrkeløft vært blant idrettene som har fostret topputøvere. Stedet har lange tradisjoner med sport gjennom to idrettslag, henholdsvis Sauda Idrettslag (SIL) og Ny-Von. Nihulls golfbane på Grønsdal i Saudasjøen.

[endre] Kommunevåpen

Sauda kommunes våpen er på blå grunn, med tre kvite sikksakk-striper som indikerer eit fossefall. Kommunen har lange tradisjonar med utnytting av kraft frå fossar og stryk i området.

[endre] Tusenårsstad

Kommunens tusenårssted er Rådhusplassen lokalisert foran Rådhuset i Sauda sentrum. Det er ikkje tatt nokon beslutninger fra kommunens side om hva som skal settes opp på tusenårsplassen, men den offisielle planen er å reise ein 20 meter høy skulptur som skal symbolisere eit fossefall i tråd med motivet på kommunevåpenet og den naturresursen som både har gitt navn på og liv til byen siden 1600-tallet.

[endre] Severdigheter

[endre] Vennskapsbyer

Sauda vennskapsbyen til San Juan del Sur i Nicaragua.

[endre] Kjente saudabuer

• Reidar Brendeland, vokalist i Vestlandsfanden
• Bjørn Eidsvåg, prest og musiker
• Kjartan Fløgstad, forfatter
• Grethe Svendsen, artist
• Hildeborg Juvet Hugdal, kvinnelig verdensrekordinnehaver i benkpress
• Halsnes-brødrene, kjente alpinister som gjorde stor internasjonal suksess på 1970-tallet
• Magnar Birkeland, artist kjent fra Valen TV som «Panser Magnar»

• Jan Bojer Vindheim, lyriker
• Eddi Eidsvåg, baker og komiker
• Vigdis Eidsvåg, musiker og søster til Bjørn Eidsvåg
• Svein Terje Solvang, gitarist i metal bandet Tristania og frontfigur i Ulvhedner
• Ove Svendsen, låtskriver, The Owens

• Hans Frette, politiker
• Jakob Aano, politiker
• Torfinn Opheim, tidligere ordfører, stortingsrepresentant (Ap) 2005-09

• Reidar Carr, talentfull skihopper i perioden 1920-1930. Gjorde mye viktig for skisporten i byen. Har hoppet i Holmenkollen sammen med daværende kronprins Olav

• Arne Fjørtoft, Utviklingsarbeider. Tidligere NRK-mann og leder av partiet Venstre
• Sturla Eik-Nes, Professor og seksjonsoverlege ved Nasjonalt senter for fostermedisin, utnevnt til kommandør av St. Olav ordenen

[endre] Litteratur

[endre] Viktig litteratur

• Tor Obrestad - Sauda! Streik! ISBN 82-05-05351-0 (1972)
• Marthon Jensen - Gutane på Øyra ISBN 82-991215-0-7 (1984)
• Arnvid Lillehammer - Soga om Sauda III - Bygdesoga før 1880 (1991)
• Arnvid Lillehammer - Soga om Sauda IV: Bygdesoga 1880–1940 (2002)
• Harald Berntsen - 100 år med Folkets Hus ISBN 82-10-03042-6 (1987)
• Finn E. Våga - De unge slekter : rørsla som bygde Sauda ISBN 82-521-4160-9 (1993)
• Kjartan Fløgstad - Arbeidets lys : tungindustrien i Sauda gjennom 75 år ISBN 82-521-3597-8 (1990)
• Torgeir Vetti - Soga om Fløgstad Skule : frå husmannsplass til monumentalt skulebygg (1997)

[endre] Annen litteratur

• Lars Hellemo - Frå det gamle arbeidslivet : ord og nemningar, truer og tradisjon frå arbeidslivet i Suldal, Røldal og Sauda (1957)
• Arvid Sandvik - Saudakraft i femti år. Aktieselskabet Saudefaldene 1913-1963 (1963)
• Arnvid Lillehammer - Soga om Sauda I - Gardar og ætter (Gnr 1-27) (1973)
• Arnvid Lillehammer - Soga om Sauda II - Gardar og ætter (Gnr 28-54) (1974)
• Sauda fotoklubb - Glimt frå gamle Sauda. Gardar, hus og folk. Ei lita fotografisk (1979)
• Tor Obrestad - Sauda idrettslag 1919-1969 (1979)
• Nils Lundberg - Grunnfjellet i norsk industri : ein bok til Norsk Metallurgisk Selskaps 50-årsjubileum (1986)
• Stein Viksveen - Rogaland i krig (1986)
• Ernst Berge Drange - "Mænd som ved hvad solidaritet er" : Sauda Fabrikkarbeiderforening 75-års beretning (1990)
• Roy Høybo - Kulturhistorisk vegbok Ryfylkevegen (1992)
• Njål Tjelltveit - Krigsåra i Ryfylke : kvardagsliv og motstandsarbeid 1940-1945 (1992)
• Lars Viland - Sparsemd og varsemd : soga om Sauda Sparebank 1892-1992 (1992)
• Martin Nag - Kvekerne i Sauda : ein saga om oppofrelse, lidelse i stillhet - og indre lys ISBN 82-992888-0-0 (1993)
• Torgeir Vetti - Soga om Sauda vidaregåande skole 1918-1989 : frå privatskule for dei få til offentleg skulerett for alle ISBN 82-993073-0-9 (1993)
• Karl Andreas Knutsen - Fjellgleder : ei bok om Etne- og Saudafjellene (1994)
• Sauda Sogelag - Sauda idrettslag 1919-1994 (1994)
• Jon H. Solberg - Ordsamling frå Sauda (1994)
• Jørg Eirik Vaula - Soga om Sauda. Personregister. (1995)
• Sauda Sogelag - A/S Nordag i Saudasjøen 1941-1945 : Eit bilethefte (1995)
• Norges bebyggelse : sørlige sekjon : herredsbindet for Rogaland, nordre del - Sauda (1997)
• Sauda Sogelag - Årsskrift 1999, Tre gater på Øyra (1999)
• Vesla Guggedal - Saudasjøen Barneteater 30 år (2001)
• Torgeir Vetti - Soga om Yrkesskulen i Saudasjøen 1946 - 1989 (2002)
• Syvert Bruknapp - Sauda motorbåtforening 70 år : 1934-2004 (2004)
• Torgeir Vetti - Soga om Birkeland skule 1865 - 2003 (2004)
• Alf Nørdgård - Norges mester i turn 1950-årene