Sorbiske språk

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Gå til: navigering, søk
Sorbiske språk
Klassifisering: Indoeuropeisk
 Slavisk
  Vestslavisk
   Sorbisk
Skriftsystem: Det latinske alfabetet
Utbreiinga av sorbisk i Tyskland.

Sorbiske språk (historisk også vendisk, vendiske språk) er to språk, oversorbisk og nedersorbisk, som høyrer til dei vestslaviske språka.

I grenseområdet mellom dei to er det mange overgangsdialektar.

Sorbisk språkhistorie[endre | endre wikiteksten]

Tospråkleg tittelblad på den første oversorbiske bibelen

Grammatikk[endre | endre wikiteksten]

Sorbisk har sju kasus:

  1. Nominativ
  2. Genitiv
  3. Dativ
  4. Akkusativ
  5. Instrumentalis
  6. Lokativ
  7. Vokativ
Kasus nan
Vater
štom
Baum
bom
Baum
wokno
Fenster
  Oversorb. Nedersorb. Oversorb. Nedersorb. Oversorb. Nedersorb.
Nom. nan nan štom bom wokno wokno
Gen. nana nana štoma boma wokna wokna
Dat. nanej nanoju štomej bomoju woknu woknoju, woknu
Akk. nana nana štom bom wokno wokno
Instr. z nanom z nanom ze štomom z bomom z woknom z woknom
Lok. wo nanje wó nanje na štomje na bomje na woknje na woknje
Vok. nano - štomo - - -
Kasus ramjo
Schulter
ramje
Schulter, Achsel
žona
Frau
žeńska
Frau, Weib
ruka
Hand
  Oversorb. Nedersorb. Oversorb. Nedersorb. Oversorb. Nedersorb.
Nom. ramjo ramje žona žeńska ruka
Gen. ramjenja ramjenja žony žeńskeje ruki
Dat. ramjenju ramjenjeju, ramjenju žonje žeńskej ruce
Akk. ramjo ramje žonu žeńsku ruku
Instr. z ramjenjom z ramjenim ze žonu ze žeńskeju z ruku
Lok. wo ramjenju wó ramjenju wo žonje wó žeńskej w ruce


Vokativ finst i nedersorbisk berre i faste uttrykk.

Sorbisk har ikkje berre Singularis og Pluralis, men også Dualis (=total).

Singularis: ruka („Hand“)

Dualis: ruce („To hender“)

Pluralis: ruki („Fleire enn to hender“)


Språksamanlikning[endre | endre wikiteksten]

Tysk Tsjekkisk Oversorbisk Nedersorbisk Polsk Polabisk
Mensch člověk čłowjek cłowjek człowiek clawak
Abend večer wječor wjacor wieczór wicer
Bruder bratr bratr bratš brat brot
Tag den dźeń źeń dzień dan
Hand ruka ruka ruka ręka ręka
Herbst podzim nazyma nazyma jesień prenja zaima
Schnee sníh sněh sněg śnieg sneg
Sommer léto lěćo lěśe lato ljutü
Schwester sestra sotra sotša siostra sestra
Fisch ryba ryba ryba ryba raibo
Feuer oheň woheń wogeń ogień widin
Wasser voda woda wóda woda wôda
Wind vítr wětr wětš wiatr wjôter
Winter zima zyma zyma zima zaima

Skilnader mellom dei to skriftspråka[endre | endre wikiteksten]

Skilnader i lydverket[endre | endre wikiteksten]

For konsonantane[endre | endre wikiteksten]
Oversorb.
b c č d f g h ch j k ł m n ń p (q) r ř s š t ć (v) w (x) z ž
Nedersorb.
b c č ć d f g h ch j k ł m n ń p (q) r ŕ s š ś t (v) w (x) z ž ź
Oversorb. Nedersorb. Døme Tyding Merknader
h g hora – góra Berg g > h
hołb  – gołub Taube
hordy – gjardy stolz
hród  – grod Burg
kniha – knigły Buch
hody – gódy Weihnachten
č c čas – cas Zeit č > c
čorny – carny schwarz
čert – cart Teufel
česć – cesć Ehre
ličba – licba Zahl
pčołka – pcołka Biene
š s štyri – styri vier š > s i nedersorbisk
štwórć – stwjerś Viertel
štwórtka – stwórtka Vier
štwórtk – stwórtk Donnerstag
ć ś ćeńki – śańki dünn, zart ć > ś i nedersorbisk bortsett frå etter frikativar
bić – biś schlagen
hić – hyś gehen
puć – puś Weg
ćah – śěg Zug
ćahnyć – śěgnuś ziehen
ćahać – śěgaś
ćim – śim desto
ćichi – śichy still, ruhig
aber: hósć – gósć Gast
ź dźeń – źeń Tag dź > ź i nedersorbisk bortsett frå etter frikativar
dźesać – źaseś zehn
hdźe – źo wo
hdźež  – źož wo (rel.)
dźowka – źowka Tochter
dźiwy – źiwy wild
dźěło – źěło Arbeit
dźak – źěk Dank
hózdź – gózdź Nagel
kr, pr, tr kš, pš, tš krasny – kšasny prächtig r > š bak ustemde konsonantar etter a, o, u i nedersorbisk
prawy – pšawy recht, richtig
prosba – pšosba Bitte
prec – pšec weg
bratr – bratš Bruder
sotra – sotša Schwester
wutroba – wutšoba Herz
trawa – tšawa Gras
jutry – jatšy Ostern
wótry – wótšy scharf
ń j, ' dóńć – dojś hingehen ń i oversorbisk
nadeńć – nadejś (an)treffen, vorfinden
přeńć – pśejś hinübergehen
přińć – pśiś kommen
rozeńć – rozejś auseinandergehen
woteńć – wótejś weggehen
wuńć – wujś (hin)ausgehen
njeńdu – njejdu sie gehen nicht
Ved vokalar[endre | endre wikiteksten]
Monoftongar i oversorbisk
  vorne midtre hinten
oral oral
lukka i [i] y [ɨ] u [u]
ó [ʊ]
halvopen e [ɛ]   o [ɔ]
open   a [a]  
Monoftongar i nedersorbisk
  vorne midtre hinten
oral oral
lukka i [i] y [ɨ] u [u]
halvopen e [ɛ] ó [ɨ,ɛ,ʊ]1 o [ɔ]
open   a [a]  


  • 1 Dei første to variantane er skriftspråkleg. I dialektane finst også [ɔ].
Diftong i begge språka
ě []
Oversorb. Nedersorb. Døme Tyding Merknader
'a ě, e mjaso – měso Fleisch aus Ursl. ę
dźak – źěk Dank
časty – cesty häufig
hladać – glědaś sehen, schauen, blicken
dźesać – źaseś zehn
rjad – rěd Reihe
rjany – rědny schön
swjatki – swětki Pfingsten
'e 'a mjeza – mjaza Rain 'e>'a
čert – cart Teufel
jedyn – jaden ein
esać – źaseś zehn
njesć – njasć tragen
pjec – pjac backen; braten
wjeselo – wjasele Freude
wjes – wjas Dorf
wječor – wjacor Abend
e o hdźe – źo wo e>o i Nedersorbisk
-će – -śo, -ćo (Ending i 3. person plural)
ćeta – śota Tante
wčera – cora gestern
i y hić – hyś gehen nedersorbisk runding av i til y bak ž, š, h og c
wužiwar – wužywaŕ Benutzer, Anwender
wužiwać – wužywaś benutzen, anwenden
žiwy – žywy lebend(ig)
činić – cyniś machen, tun
šija – šyja Hals
šiška – šyška Zapfen
o 'a pos – pjas Hund frå oppr. ь (jfr.: Polsk: ie in pies)
o e susod  – sused Nachbar e>o i Oversorbisk
so – se sich
won – wen hinaus
y e, ě cyły – ceły ganz, gesamt, völlig e/ě > y i Oversorbisk etter c, s, d
cyłosć – cełosć Ganzheit, Gesamtheit
dyrbjeć – derbiś, derbjeś müssen, sollen
cypy – cepy Dreschflegel
cyn – cen Zinn
cyrkej – cerkwja Kirche
dyrić – deriś Schlag/Stoß versetzen
syć – seś Netz
symjo – semje Samen
łu tołsty – tłusty dick, stark frå ьl og ъl etter hard Dental
dołhi – dłujki lang
dołh – dług Schuld
stołp – słup Säule
or ar (jar nach g/k) hordy – gjardy stolz av oppr. ъr
horbaty – gjarbaty bucklig
horb – gjarba Buckel
hordło – gjardło Kropf; Kehle
hornc – gjarnc Topf
or ar čorny – carny schwarz av oppr. ьr foran ikkjepalataliserte konsonantar, elles er (in: smjerć – smjerś „Tod“)



Skilnader i deklinasjonen[endre | endre wikiteksten]

  • Oversorb. 7 kasus – Nedersorb. 6 kasus
  • Skilnader i kasusreksjon
Oversorb. Nedersorb. Tyding
mam dweju bratrow, dwaj konjej mam dweju bratšowu, kónjowu „ich habe zwei Brüder/Pferde“
mam třoch bratrow, tři konje mam tśoch bratšow, tśich kónjow/kóni „ich habe drei Brüder/Pferde“
mam bratrow, konje mam bratšy/bratšow, kónje „ich habe Brüder/Pferde“
Ulike genus[endre | endre wikiteksten]
Oversorb. Nedersorb. Tyding Kommentar
huso (n) gus (f) Gans
  • f = Femininum
  • m = Maskulinum
  • n = Neutrum
swinjo (n) swinja (f) Schwein
jězor (m) jazoro (n), jazor (m) See
karp (m) karpa (f) Karpfen

Skilnader i konjugasjonen[endre | endre wikiteksten]

Oversorb. Nedersorb. Kommentar
Bevart Aorist, Imperfekt I skriftspråket
a-, i-, e-Konjugasjon o-, a-, i-, j-Konjugasjon1
Verben wie pisać nach der a-Konjugasjon (1. und 2. Person Singular Präsens Indikativ Aktiv: pisam, pisaš) Verben wie pisaś nach der o-Konjugasjon (1. und 2. Person Singular Präsens Indikativ Aktiv: pišom, pišoš) Die nedersorbiske o-Konjugasjon entspricht der e-Konjugasjon des Oversorbisk, mit Ausnahme der Verlagerung einiger Verben wie pisać.
  • 1Dei perfektive verb i a- og i-konjugasjonen dannar i dag som regel presensformene sine som o-konjugasjonen.

Skilnader i ordforråd[endre | endre wikiteksten]

Oversorb. Nedersorb. Bedeutung Kommentar
swoboda lichota Freiheit
swobodny lichy frei
chěža wjaža Haus
prajić groniś sagen, sprechen groniś ähnelt Polabischem gornt[1]
patoržica gwězdka Weihnachtsabend, Heiligabend
zo dass
sewjer pódpołnoc Norden Oversorb. = Tsjekk. sever,
Nedersorb. jfr. Poln. północ
juh pódpołdnjo Süden Oversorb. = Tsjekk. jih,
Nedersorb. jfr. Poln. południe
wuchod pódzajtšo Osten
zapad pódwjacor Westen
wopica nałpa Affe Oversorb. = Tsjekk. opice,
Nedersorb. = Poln. małpa
běrna kulka Kartoffel
dyrbjeć musaś, dejaś müssen, sollen Nedersorb. = Tsjekk. muset, Poln. musieć
hač ako als (bei Steigerung)
jara wjelgin sehr
całta guska Brötchen Oversorb. = Alttschech.[2]
Nedersorb. = Tsjekk. houska
haj jo ja Oversorb. = Slowak. hej
Nedersorb. = Tsjekk. jo (dort neben ano)
holca źowćo Mädchen Nedersorb. = Poln. dziewczę, dziewczyna, Tsjekk. děvče, holka
štom bom Baum Nedersorb. aus dem Deutschen: „Baum“/Oversorb. ebenfalls aus dem Deutschen: „Stamm“
porst palc Finger Oversorb. = Tsjekk. prst
Nedersorb. = Poln. palc

Likskapar[endre | endre wikiteksten]

Lydlege likskaper[endre | endre wikiteksten]

Konsonantparallellar[endre | endre wikiteksten]

Ursl. Sorb. Døme Tyding Samanlikning Kommentar
str tr/tř –
tš/tś
sotra –
sotša
Schwester Polsk: siostra,
Tsjekkisch: sestra
Tap av s; svært
mange unntak
tradać –
tšadaś
darben,
schmachten
Tsjekkisch: strádat
truhać –
tšugaś
hobeln,
raspeln
Polsk: strugać
Tsjekkisk: struhadlo
„Hobel, Raspel“
truk –
tšuk
Schote Polsk: strąk
třěcha –
tśěcha
(stśěcha)
Dach Tsjekkisch: střecha
Polsk: strzecha
„Strohdach“
truna –
tšuna
Saite Tsjekkisch, Polsk: struna
trup –
tšup
Grind, Schorf Tsjekkisch, Polsk: strup

Vokalparallellar[endre | endre wikiteksten]

Endring Oversorb. Nedersorb. Tyding Kommentar
e > o wječor wjacor Abend jfr. Rus.: вечер, Tsjekk.: večer
čłon cłonk Glied, Mitglied jfr. Rus.: член
daloko weit, fern jfr. Pl.: daleko, Rus.: далеко, Kr.: daleko
wjesoły wjasoły froh, fröhlich, heiter vg.: Rus.: весёлый, Kr.: veseo, vesela
pjećory pěśory fünffach jfr.: Rus.: пятеро, Kr.: petero
pčoła pcoła Biene jfr.: Rus.: пчела, Kr.: pčela
sotra sotša Schwester jfr.: Rus.: сестра, Kr.: sestra
i > y zyma zyma Winter jfr. Tsjekk.: zima
nazyma nazyma Herbst
kazyć kazyś verderben jfr.: Pl.: kazić, Tsjekk.: kaziti, Slvk.: kazit'
ǫ > u ruka Arm, Hand jfr.: Pl.: ręka, Kaschub.: rąka
wutroba wutšoba Herz jfr.: Pl.: wątroba „Leber“
mudry klug vlg.: Pl.: mądry
huso gus Gans jfr.: Pl.: gęś
pucher puchoŕ Blase; Harnblase vlg.: Pl.: pęcherz
pupk Nabel jfr.: Pl.: pępek
huba guba Mund jfr.: Pl.: gęba
el > ło žłob Rinne; Trog jfr.: Slvk.: žleb (žl’ab), Slov.: žleb, Kr.: žlijeb
mloko Milch jfr.: Tsjekk.: mleko, Kr.: mlijeko
er > re/rě/rje4 drjewo Holz jfr.: Kr.: drvo, Pl.: drzewo, Tsch.: dřevo, Slvk.: drevo
ol > ło5 złoto Gold jfr.: Pl.: złoto; Tsjekk./Slvk.: zlato, Blg.: злато
słód słod Geschmack; Süße; Malz jfr.: Pl.: słód; Tsjekk./Slvk.: slad, Kr.: slâd
hłowa głowa Kopf jfr.: Pl.: głowa; Tsjekk./Slvk.: hlava, Kr.: gláva
słoma Stroh jfr.: Pl.: słoma; Tsjekk.: sláma, Kr.: slama
młody jung jfr.: Pl.: młody; Tsjekk.: mladý, Kr.: mlad
or > ro hród grod Burg; Schloss jfr.: Pl.: gród; Tsjekk.: hrad, Kr./Slov.: grâd
mróz mroz Frost jfr.: Pl.: mróz; Tsjekk./Slvk.: mráz, Kr.: mraz

Grammatiske likskapar[endre | endre wikiteksten]

  • Bevaring av dual
  • Trykk på første staving

Litteratur[endre | endre wikiteksten]

  • Filip Rezak: Deutsch-sorbisches enzyklopädisches Wörterbuch der Oberlausitzer sorbischen Sprache. Fotomechanischer Neudruck der Ausgabe Bautzen 1920, 1. Auflage. Mit einem Vorwort von Konstantin K. Trofimowic. Domowina-Verlag, Bautzen 1987, 1150 S., ISBN 3-7420-0183-3.
  • Bjarnat Rachel: Sorbisch-deutsches und deutsch-sorbisches Ortsnamenverzeichnis der zweisprachigen Kreise. I. Teil: Bezirk Dresden. VEB Domowina, Bautzen 1959, 135 Seiten.
  • Lehrplan für Sorbisch an der Oberschule mit Sorbischunterricht. Ministerrat der Deutschen Demokratischen Republik, Ministerium für Volksbildung. Teil 4/6: Klassen 4–6, Berlin 1972, 93 S.
  • Begegnungssprache Sorbisch. Domowina-Verlag, Bautzen 1999.
  • Tobias Geis, Till Vogt: Sorbisch Wort für Wort. Reise Know-How Verlag Peter Rump, Bielefeld 2007, 190 S., ISBN 978-3-89416-381-5.

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]

Wikipedia-logo-v2.svg Wikipediaoversorbisk

Wikipedia-logo-v2.svg Wikipedianedersorbisk