Trøndersk

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Gå til: navigering, søk
Dei fire hovudgruppene av norske dialektar: ██ Nordnorsk██ Trøndersk ██ Vestnorsk ██ Austnorsk

Trøndersk eller trøndsk er ein norsk dialekt som blir tala i Trøndelag, på Nordmøre, i Bindal og i Frostviken, Jämtland. I to av dei gamle norske provinsane i SverigeJämtland og Härjedalen — blir det tala nærskylde dialektar.

Dialektane har ein del felles med dialektane på Austlandet, som t.d. jamning, lågtone-setningsmelodi, og retroflekse konsonantar, og andre trekk felles med nordnorsk som palatalisering og apokope.

Variasjonar[endre | endre wikiteksten]

Det finst til dels store skilnader mellom dei trønderske dialektane. Ein snakkar meir tradisjonell trøndersk i bygdene enn i byane, og dei største skilnadene finn ein mellom enkelte dialektar i Nord-Trøndelag og den sterkt bokmålspåverka "fintrøndersken" i Trondheim. Dette viser seg t.d. i korleis ein bøyer verbet "vera". "Innherad" i dette tilfellet: Innherad og Stjørdal med omkringliggjande område.

Vera Infinitiv Presens Preteritum Perfektum Pluskvamperf.
Bokmål være jeg er jeg var jeg har vært jeg hadde vært
Trondheim vær(ra) æ e æ va æ har vært æ hadd(a) vært
Nordmøre var(r)a e/æ e e/æ va e/æ ha vor(r)e e/æ ha vor(r)e
Innherad vårrå æ e æ va æ har/hi virri/vorri æ hadd(a) virri/vorri
Nynorsk vera eg er eg var eg har vore eg hadde vore

Det er òg mogleg å sjå klare skilnader i bruken av nyord henta frå bokmål.

bokmål Ny-trøndersk uttale Tradisjonell dialekt nynorsk
jente jeñtje veitj jente/veikje
sulten suiltj'n sopiñ svolten/sopen
smør smørr smær smør
dør dør dær dør

Grammatikk[endre | endre wikiteksten]

Det finst eit stort mangfald i trøndersk, noko som vert tydeleg ved å sjå på ein kort gjennomgang av hovudtrekka i trønderdialektane.

Pronomen[endre | endre wikiteksten]

nynorsk trøndersk
eg æ, æg, eig, i, je eller e
meg , meig eller me
du du
han hañ
det
me/vi vi, åss eller mi/me
de di, dåkk eller dåkker
dei dæm

Adjektiv[endre | endre wikiteksten]

Adjektiv blir bøygd nesten som på nynorsk, men med apokope i komparativ: Svart, svartar, svartast.

I nokre døme har trøndersk anna idiom eller uttale:

nynorsk trøndersk
bra, betre, best bra, ber/likar, bæst/likast
stor, større, størst stor, støør, støsst

Samanlikning med islandsk, færøysk og norrønt[endre | endre wikiteksten]

Det blir sagt at ein finn dei «breiaste» formene av trøndersk i regionen Innherad; og då fyrst og fremst på Verdal og på Skogn. Der ber det daglegdagse målet preg av både svensk, norrønt og islandsk. Dette kan ha samanheng med at det hovudsakleg var menneske frå Trøndelag og Vestlandet som busette Island. Samstundes er det lettare å halde på dialekt på bygdene enn i byane.

Fara Infinitiv Presens Preteritum Perfektum Pluskvamp.
Innherad fårrå æ fer æ fór æ har/hi firri æ hadd(a) firri
Islandsk fara ég fer ég fór ég hef farið ég hafði farið
Færøysk fara eg fer eg fór (eg eri farin) eg hevði farið
Norrønt fara ek fer ek fór ek hefi farit ek hafða farit
Eta Infinitiv Presens Preteritum Perfektum Pluskvamperf.
Innherad eta æ ét æ åt æ har/hi itti æ hadd(a) itti
Islandsk eta ég ét ég át ég hef étið ég hafði étið
Færøysk eta eg eti eg át eg havi etið eg hevið etið
Norrønt eta ek et ek át ek hefi etit ek hafði etit
Infinitiv Presens Preteritum Perfektum Pluskvamperf.
Innherad æ får æ fekk æ har/hi fått æ hadd(a) fått
Islandsk ég fæ ég fékk ég hef fengið ég hafði fengið
Færøysk fáa eg fái eg fekk eg havi fingið eg hevði fingið
Norrønt ek fekk ek hefi fengit ek hafði fengit

Legg merkje til forma æ hi, som er frå norrønt hef. Dette ordet blir også nytta i Namdalen. Same forma finst i tradisjonell nynorsk, då som hev, og i jamsk, då som , he eller hi.

Kjelder[endre | endre wikiteksten]