Willem Janszoon

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Gå til: navigering, søk

Willem Janszoon (ca 1570–1630) var ein nederlandsk oppdagar og guvernør. Truleg var han og mannskapet hans dei fyrste europearane som såg Australia.

Liv og gjerning[endre | endre wikiteksten]

Janszoon vart truleg fødd i Amsterdam. Willem Janszoon vert fyrste gongen nemnd i 1598 som ein sjømann ombord i fartøyet Hollandia, i teneste for Det nederlandske austindiakompaniet.[1] Fartøyet var del av den andre flåten som vart send til Nederlandsk Ostindia. Han reiste 1601 på ny til Ostindia, då som skipper på Lam, eitt av tre skip i ein flåte leia av Joris van Spilbergen.[2]

Oppdaginga av Australia[endre | endre wikiteksten]

Replikk av Janszoons skip Duyfken.

Den tredje gongen Janszoon sigla mot Ostindia, 18. desember 1603, var det som kaptein på skipet Duyfken, eitt av dei tolv skipa i Steven van der Hagens flåte.[3] Vel framkomne i Ostindia vart Duyfken send ut på leiting etter andre moglege handelsutpostar, særskilt «i det store landet Ny-Guinea og andre aust- og sørland».

Duyfken sigla frå Bantam den 18. november 1605 mot vestkysten av Ny-Guinea. Janszoon kryssa Arafurahavet, utan å oppdage Torressundet, og sigla inn i Carpentariabukta. Den 26. februar 1606 ankra skipet opp ved fastlandet nær elva Pennefather River på vestsida av Kapp Yorkhalvøya, nær dagens Weipa. Dette er den fyrste nedskrivne observasjon av Australia av ein europear.

Janszoon heldt fram å kartlegge i kring 300 kilometer av kysten, som han mistenkte for å vere ein sørleg del av Ny-Guinea. Mannskapet opplevde befolkninga som fiendsleg og landet for å vere for sumpaktig, så skipet sigla tilbake til Bantam i juni 1606. Janszoon kalla det nyoppdaga landet for Nieu Zelandt etter den nederlandske regionen Zeeland, eit namn som snøgt vart gløymt. Det vert spekulert om at kinesiske, franske og portugisiske sjøfararar kan ha observert ein kvan del av Australias kystar tidlegare enn 1606, men Janzsoons oppdaging er den fyrste sikre.

Andre reisa til Australia[endre | endre wikiteksten]

Janszoon rapporterte at den 31. juli 1618 nådde ein land på ei øy på 22° sørleg breiddegrad, cirka 385 km sørsøraust for Sundasundet.[4] Dette vert tolka som ei skildring av halvøya mellom Point Cloates og North West Cape på kysten av Western Australia.[5]

Guvernør og admiral[endre | endre wikiteksten]

Janszoon tenstegjorde i Det nederlandske austindiakompaniet i fleire periodar, fyrst 1603–11, så 1612–16. Ei tid var han guvernør over Fort Henricus på Solor,[6] og 1618-28 var han admiral i den nederlandske flåten,[7] samt guvernør over Banda (1623-27).[8] Han vart i 1619 belønna med ei gulllenke verd 1 000 gylden for sin innsats i å fange fire skip frå det Britiske austindiakompaniet, som hadde delteke på javanesarane si side i deira forsvar av Jakarta mot nederlendarane.[9]

Janszzon vende tilbake til Batavia i juni 1627 og fór snart etter, som admiral over ein flåte med åtte skip, på ei diplomatisk reise til India.[10] 4. desember 1628 sigla han heim mot Nederland der han landa sommaren 1629. Ikkje noko er kjent om hans siste dagar, men ein trur at han døydde i 1630.

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

  • Heeres, J. E. (1899). Part Borne by the Dutch in the Discovery of Australia 1606-1765. London: Royal Dutch Geographical Society, Project Gutenberg of Australia. ss. 114. 
  • Mutch, T. D. (1942). The First Discovery of Australia. Sydney: Mutch, Project Gutenberg of Australia. ss. 55. 
  • Scott, Ernest (16 juli 1916). A short History of Australia. Melbourne: Project Gutenberg of Australia. 
  • «Janssen, Willem (fl. 1603 - 1628)». Australian Dictionary of Biography. http://www.adb.online.anu.edu.au/biogs/A020013b.htm. 

Notar[endre | endre wikiteksten]

  1. Mutch (1942), p13
  2. Mutch (1942), p15
  3. Mutch (1942), p17
  4. Heeres (1899), p13
  5. Mutch (1942), p46
  6. Mutch (1942), p43
  7. Mutch (1942), p49
  8. Mutch (1942), p50
  9. Mutch (1942), p48
  10. Mutch (1942), p51