Alberto Santos-Dumont

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Hopp til navigering Hopp til søk
Broom icon.png Denne artikkelen kan ha godt av ein språkvask, som reinskar opp målføringa og/eller innfører same språkstilen overalt.
Alberto Santos-Dumont
Alberto Santos-Dumont portrait.jpg
Fødd 20. juli 1873
Santos Dumont
Død

23. juli 1932
Guarujá

Alberto Santos-Dumont på Commons

Alberto Santos-Dumont (20. juli 187323. juli 1932) var ein tidleg flypioner. Familien var eigarar av ein stor kaffiplantasje, men Santos-Dumont vigde seg sjølv til vitskaplege studium i Paris.

Santos-Dumont teikna, bygde og flaug det første praktiske styrbare luftskip. Han vart dermed den fyrste personen til å demonstrera at planlagt og kontrollert flyvning var mogleg. Denne erobringa av lufta, spesielt ein flyvning rundt Eiffeltårnet den 19. oktober 1901, gjorde han til ein av dei meste berømfe personane tidleg på 1900-talet. I tillegg til hans pionerarbeid med luftskip, gjorde Santos-Dumont sin første flygning med eit motordrevet fly den 23. oktober 1906.

Barndom[endre | endre wikiteksten]

Santos-Dumont vart fødd i den brasilianske byen Palmira, i dag med namn etter Santos Dumont. Han vaks opp som den sjette av åtte syskjen, på ein kaffiplantasje som hans familie hadde i São Paulo. Hans fransk-fødde far var ingeniør og gjorde utstrakt bruk av arbeidsbesparande oppfinninger på sin store plantasje. Så vellukka var desse at han samla seg ein stor formue og vart kalla Brasils kaffikonge.

Den unge Alberto var fascinert av alt som hadde med maskiner å gjera, og enno medan han var eit born lærde han å køyra damptraktorar og lokomotiv som vart brukt på farens plantasje. Han var òg ein beundrar av Jules Verne og hadde lese alle hans bøker, enno før sin tiande fødselsdag. Han skreiv i sin sjølvbiografi at draumen om å fly kom til han medan han han lå på bakken og beundra den strålande himmelen i dei lange solfylte ettermiddagane over plantasjen.

Etter skikken hos dei velstående familiane på den tida så fekk han privat skulegang heime. Etter denne fyrste skulegangen vart den unge Alberto send til åleine til ein større by for vidare utdanning. Han studerte for ei tid i Colégio Culto à Ciência i Campinas.

Karikatur av Santos-Dumont frå Vanity Fair, 1899

Flytting til Frankrike[endre | endre wikiteksten]

I 1891 vart Albertos far utsett for ei ulukke medan han inspiserte plantasjen. Han fall av hesten og skadde seg med det følgjet at han vart lamma. Han avgjorde å selja plantasjen og flytta til Europa med sin unge hustru og dei mindreårige born. Sytten år gammal forlét Santos-Dumont det prestisjefylte universitetet og drog til Paris. Kort etter kjøpte han ein bil. Seinare fordjupa han seg i sina studier i fysikk, kjemi, mekanikk og elektrisitet, ved hjelp av ein privat lærar.

Balloger og styrbare luftskip[endre | endre wikiteksten]

Santos-Dumont #6 rundar Eiffeltårnet. Foto:Smithsonian Institution

Santos-Dumont skildrar seg sjølv som den fyrste sportsmannen i lufta Han starta sina flygninger med å leiga ein erfaren ballongførar og tok sina første turar i ballong som passasjar, men enda straks opp med å føra balongen sjølv. Kort etter konstruerte han sina eigne ballongar. I 1898 flaug Santos-Dumont den fyrste ballongen han hadde konstruert: Brésil.

Etter mange ballongoppstigningar vende han seg mot styrbare ballongar med fremdriftsmaskineri, heller enn å driva omkring etter vinden.

Millom 1898 og 1905 bygde og flaug han elleve stybare ballongar. Med restriksjonar og flykontroll, framleis, tiår inn i framtida kunne han fly over Paris boulevardar i høgd med hustaka med eit av sina luftskip og landa foran fasjonable fortausrestaurantar for lunch. Ved eit høve flaug han ein morgon til sin eiga leilegheit like ved Champs-Élysées,heller ikkje langt frå Triumfbuen,

For å vinna ein premie som var sett opp av den franske «oljekongen»; Henri Deutsch de la Meurthe bestemde Santos-Dumont seg for å byggja ein større ballong, hans «dirigible Number 5» som han fekk eit uhell med. Den 8. august 1901 under ein flygning byrja den å lekke vasstoffgass, slik at den fall mot bakken. Han var ikkje istand til å styra unna taket på eit hotel. Ein kraftig ekspolosjon vart resultatet, men Santos-Dumont overlevde hengjande i eit tre, og ved hjelp av tilskodarar kunne han klatra ned utan skadar.

Høgdepunktet i hans karriere som luftskipspilot kom då han vann Deutsch dei la Meurthe-prisen. Utfordringa var å fly fly frå Parc Saint Cloud til Eiffeltårnet og attende på under tretti minutt. Vinnaren måtte halda ein gjennomsnittleg fart på minst 22 km/t for å halda seg innan det tilmålte tidsrommet

Santos-Dumonts føretak gjorde han til ein celebritet i Europa og over heile verda, Han vann fleire prisar og fekk mange viktige vener. I 1904 reiste han til USA og vart invitert til Det kvite hus for å møta President Theodore Roosevelt.

Publikum følgde med i hans gjeremål. Pariserne kalla han le petit Santos. Han var og er framleis ein helt i sit heimland Brasil.

Arbeid med fly[endre | endre wikiteksten]

Santos-Dumonts første fly

Sjølv om Santos-Dumont heldt fram å arbeida med luftskip som var hans fremste interesse såg fatta han interesse for å byggja fly. I 1905 hadde han bygd sit første fly. Knyt til fekk han oppfylt sin draum om å manøvrera det. Den 23. oktober 1906 kunne han føra flyet foran ein skare av eit interessert publikum. Han flaug ein distanse på 120 m i ei høgd på to – tre meter. Dette er ein vel dokumentert hending, vitna om av den franske aeroklubben.Aéro-Club de France Den 12. november 1906 lykkedes Santos-Dumont i å setja den første verdsrekorden som vart godkjent av den franske aeroklubben ved å fly 220 meter på 21 sekund.

Santos-Dumonts siste konstruksjon var Demoiselle, ein endekker. Det vart brukt som hans personlege transportmiddel, men han lét andre gjera bruk av konstruksjonen og I 1909 byrja Santos-Dumont eit samarbeide med den franske sykkelfabrikanten Adolphe Clément og hans selskap om å byggja Demoiselle No 19. Dei planla ein produksjon for 100 einingar, dei bygde 50, men berre 15 vart selt (til ein pris på 7 500 francs). Det var verdas furste serieproduserte fly. Demoiselle var det siste flyet som vart bygd av Santos-Dumont. Han var så entusiastisk for flyvning at han frigav teikningane gratis.

Armbandsur[endre | endre wikiteksten]

Armbandsur var allereie vorte oppfunne av Patek Philippe ti-år tidlegare, men Santos-Dumont spelte ei viktig rolle i å popularisera nytta av lommeuret. Tidlegare var det vanlegvis kvinner som brukte det som eit smykke, medan menn føretrekte lommeur

I 1904 under eit møte med Louis Cartier beklaga Santos-Dumont til sin ven problemet med å kontrollera tida med lommeuret medan han med begge henda var oppteken med å føra flyet og Santos-Dumont spurde om Cartier kunne koma opp med eit alternativ som ville tillata han å halda begge hende på kontrollane. Cartier arbeidde med problemet og resultatet vart ein lite ur i ein lêrstropp som kunne berast rundt handleddet.

Santos.Dumont starta aldri på nokon flytur utan dette personlege armbandsuret og han brukte det til kontroll då han sette sin personlege rekord på flyvningen på 220 m. som han gjennomførde på 21 sekund den 12. november 1906.

Seinare år[endre | endre wikiteksten]

Santos-Dumont kjøpte ein av dei særs få Le Zèbre bilar. Den er no utstilt på São Paulos bilmuseum. Santos-Dumont heldt fram med å byggja fly. Hans siste tur som pilot vart gjort med ein Demoiselle 4. januar 1910. Turen enda med eit havari, men årsaka vart aldri klårlagd. Det var få vitne.

Santos-Dumont vart alvorleg sjuk nokre få månader seinare. Han fekk dobbeltsyn og svimmelheit, noko som gjorde det umogleg for han å kjøte bil, langt mindre å fly, Han fekk diagnosen multippel sklerose. Han måtte stenga sin verksemd og seia opp tilsette, Hans sjukdom førde til ein stadig forverrande depresjon.

I 1911 flytta Santos-Dumont frå Paris til Bénerville, ein landsby i Normandie, ved havet der han tok opp astronomi som hobby. Hans nye naboar som ikkje kjende til hans fortid og at han var ein berømthet i Paris få år tidlegare vart mistenksomme på hans store tyske kikkert, dei la merke til hans aksent og trudde han var tysk spion som skulle spionera på den franske marinen. Denne mistenksomhet førde til at hans leilegheit vart gjennomsøkt av det franske militærpoliti. Fortørnet over tiltalene, så vel som hans depressive tilstand, førde til at han brann alle papir.

«A Encantada», Santos-Dumonts hus i Petrópolis

I 1918 (nokre kjelder seier 1916), forlét han Frankrike for å dra til sit fødeland for aldri å returnera til Europa. Hans retur til Brasil fekk tragiske følgjer. Ein velkomstkomite beståande av vitskapsmenn hadde leigd eit sjøfly i det føremålet å gje han ein flygande velkomst der han returnerte ombord i ein luksusdampar. Sjøflyet havarerte og alle ombord omkom. Dette førde til at Santos-Dumonts psykiske tilstand berre vart forverra. I Brasil kjøpte Santos-Dumont ein liten eigedom i Petrópolis, ein mindre by nær [[Rio de Janeiro], og i 1918 bygde han sit hus der.

Privatliv[endre | endre wikiteksten]

Santos-Dumont vart verande ugift heile sit liv. Det synest som han var spesielt tiltrekt av ei gift kubansk-amerikansk kvinne ved namn Aídå dei Acosta. Ho er den einaste person, bortsedd frå han sjølv som har fått lov til å fly eit av hans luftskip. Ved at han tillét ho det er ho sansynlivis den første kvinna til å ha ført eit luftskip. Heilt til sin død hadde han eit bilete av ho på sit skrivebord, alltid saman med ein vase med friske blomar. Ved Santos-Dumonts død vart det sagt at ho hadde uttalt at ho knapt kjende mannen.

Død[endre | endre wikiteksten]

Alberto Santos-Dumont var vorte alvorleg sjuk og deprimert på grunn av sin multippel sklerose og at hans oppfinnelser vart brukt i krigføring. Han døydde 59 år gammal og vart gravlagt på ein gravlund i Rio de Janeiro. Det finst mange monument etter hans arbeid og huset i Petrópolis er no eit museum. Han kom aldri til å gifta seg, og det er ikkje kjent om han hadde nokon barn.

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

Text document with red question mark.svg Denne artikkelen manglar kjelder eller referansar. Hjelp Wikipedia med å finna truverdige kjelder!

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]