Aspargesordenen

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
(Omdirigert frå Asparagales)
Jump to navigation Jump to search
Aspargesordenen
Asperge in bloei Asparagus officinalis.jpg
Systematikk
Rike: Plante Plantae
Underrike: Viridiplantae
Infrarike: Streptophyta
Overrekkje: Landplantar Embryophyta
Rekkje: Karplantar Tracheophyta
Orden: Aspargesordenen Asparagales
Link, 1829

Asparagales er en orden av einfrøblada plantar. Dei fleste artane i ordenen høyrer til i orkidéfamilien, som kanskje er den største familien av blomsterplantar, men nokre av dei andre familiane er også artsrike. Asparagales omfattar omtrent halvparten av alle einfrøblada planter og 10–15 % av alle blomsterplantar. Ordenen omfattar fleire kulturelt og økonomisk viktige artar, som smaksgjevarane lauk, kvitlauk, purre, asparges og vanilje, og prydblomar som Freesia, Gladiolus, Iris, orkidear, dagliljer, liljekonvall og påskeliljefamilien.

I eldre systematikk, slik som Cronquist-systemet, blei desse plantene rekna til Liliales, og nokre var med i den store liljefamilien (Liliaceae). Molekylærgenetikk viser at Asparagales er ei naturleg gruppe, men gruppa er vanskeleg å definera ut frå morfologi. Dei fleste artane i ordenen er fleirårige urteplantar (staudar), men nokre er klatreplantar og andre veks meir som tre. Mange plantar har også organ til å lagar næring i, som lauk, jordstengel eller rotknoll. Blada dannar som regel ein bladrosett, gjerne heilt nede ved bakken eller heilt i toppen, men ein del har også blad langs stengelen. Blomane er «liljeaktige» med seks blomeblad og opptil seks pollenberarar.

Plantane i ordenen skilde seg truleg ut frå andre einfrøbladingar for rundt 120–130 millionar å sidan, tidleg i krittida. Problem med å klassifisera familiane det er snakk om gjer at slike estimat er usikre.

Det har vore mange oppfatningar om systematikken i gruppa. Denne artikkelen følgjer APG IV-systemet med 14 familiar. Aloefamilien (Asphodelaceae), laukfamilien (Amaryllidaceae) og aspargesfamilien (Asparagaceae) er utvida ved at fleire tidlegare familiar no har status som underfamiliar. Orkidéfamilien (Orchidaceae) er systergruppe til resten av Asparagales.

Delgrupper[endre | endre wikiteksten]

Kladogrammet under viser slektskapa ein meiner finst innanfor Asparagales. Norske namn følgjer Artsdatabanken.

   Asparagales   

orkidéfamilien (Orchidaceae)





Boryaceae


   Hypoxidaceae s.l.   

Blandfordiaceae




Lanariaceae




Asteliaceae



Hypoxidaceae









Ixioliriaceae



Tecophilaeaceae





Doryanthaceae




sverdliljefamilien (Iridaceae)




Xeronemataceae



   aloefamilien (Asphodelaceae s.l.)   

Hemerocallidoideae (= Hemerocallidaceae, «dagliljefamilien»)




Xanthorrhoeoideae (= Xanthorrhoeaceae s.s.)



Asphodeloideae (= Asphodelaceae,
«aloefamilien» i snever tyding)




   'core' Asparagales   
   laukfamilien (Amaryllidaceae s.l.)   

Agapanthoideae (= Agapanthaceae)




Allioideae (= Alliaceae s.s.,
«laukfamilien» i snever tyding)



Amaryllidoideae (= Amaryllidaceae s.s.,
«narsissfamilien»)




   aspargesfamilien (Asparagaceae s.l.)   



Aphyllanthoideae (= Aphyllanthaceae)




Brodiaeoideae (= Themidaceae)



Scilloideae (= Hyacinthaceae,
«hyasintfamilien»)





Agavoideae (= Agavaceae, «agavefamilien»)





Lomandroideae (= Laxmanniaceae)




Asparagoideae (= Asparagaceae s.s.,
«aspargesfamilien» i snever tyding)



Nolinoideae (= Ruscaceae)













Kjelder[endre | endre wikiteksten]