Bastillen

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Hopp til navigering Hopp til søk
Broom icon.png Denne artikkelen kan ha godt av ein språkvask, som reinskar opp målføringa og/eller innfører same språkstilen overalt.
Broom icon.svg Denne artikkelen kan ha godt av ei opprydding for å nå ein høgare standard og/eller for å verta i tråd med standardoppsettet. Sjå korleis du redigerer ei side og stilmanualen for hjelp.
Teikning av Bastillen ca. 1790.
Stormingen av Bastillen, måleri av Jean-Pierre Houël, 1789.

Bastillen (fransk: Bastille, «befestning») var ei fransk festning i Paris, formelt kjent som Bastille Saint-Antoine. Den låg på adressa «ru Saint Antoine nr 232» og spelte ei viktig rolle i dei interne konfliktane i Frankrike og for det meste av dens historie var den eit statsfengsel for kongane i Frankrike. Fengselsfestninga vart storma av ein menneskemasse den 14. julien 1789 under den franske revolusjonen, vart då eit viktig symbol for den franske republikanske rørsla, og vart seinare reva og erstatta av den offentlege plassen Place dei la Bastille.

Bastillen vart i si tid bygd for å forsvara den austlege tilkoma til Paris frå den engelske trusselen under hundreårskrigen. Dei innleiande byggearbeida byrja i 1357, men hovudkonstruksjonen skjedde frå 1370 og framover. Det vart ei sterk festning med åtte tårn som verna den strategiske tilkoma ved porten Porte Saint-Antoine i den austlege utkanten av den franske hovudstaden. Den innovative utforminga til festninga fekk stor innverknad i både Frankrike og England og vart omfattande etterlikna. Bastillen figurerte framtredande i Frankrikes innanlandske konfliktar, inkluderte krigane mellom dei rivaliserande fraksjonane av burgunderane og armagnakerne på 1400-talet, og dei franske religionskrigane på 1500-talet. Festninga vart erklærd som statsfengsel i 1417; ei rolle som vart ekspandert først under dei engelske okkupantane på 1420- og 1430-talet, og deretter under Ludvig XI på 1460-talet. Bastillens forsvar vart forskansa og forsterka som svar på trusselen frå engelskmennene og tyskarane på 1550-talet med ein bastion bygget austom festninga. Bastillen spelte ei nøkkelrolle under Fronden, den franske borgarkrigen mellom 1648 og 1653, og under slaget ved Faubourg St Antoine den 2. julien 1652 under Fronden som vart utkjempa under murane til festninga.[1]

Ludvig XIV nytta Bastillen som eit fengsel for overklassa i det franske samfunnet som hadde motsett seg han eller gjort han rasande, blant anna etter tilbakekallelsen av ediktet i Fontainebleau som gav franske hugenottar rett til å praktisera sin religion. Frå 1659 og framover fungerte Bastillen hovudsakleg som eit statsfengsel; ved 1789 hadde 5 279 fange passert gjennom dens portar.[2][3] Det var likevel først under kardinal Richelieu at Bastillen vart ein stad der statsfiendar forsvann sporløst.[4]

Under kongane Ludvig XV og Ludvig XVI vart Bastillen nytta til å fengsla fange frå meir mangfoldig bakgrunn, og for å støtta operasjonane til politiet i Paris, særskilt for gjennomføra sensuren til styresmaktene av bøker. Sjølv om fanga vart halden i relativt gode tilhøve, voks kritikken av Bastillen i løpet av 1700-talet, hissa opp av sjølvbiografiske forteljingar av tidlegare fangar. Reformer vart innførd og mengda fangar vart redusert. I 1789 førde den finansielle krisa til den kongelege regjeringa og danninga av ei nasjonal forsamling til vekst av republikansk stemning blant byborgerne. Den 14. julien vart Bastillen storma av ein revolusjonær menneskemengd, bevæpnet med muskettar, sverd og improviserte våpen, i stor grad av folk som budde rundt forstaden Faubourg Saint-Antoine og som ville skaffa seg kontroll over det verdifull kruttlageret i festninga. Sju gjenverande fange vart funnen, og som vart sloppe fri. Bastillens guvernør, Bernard-René dei Launay, vart drepe av menneskemengda.[5] På ordre av den revolusjonære komiteen ved Hôtel dei Ville vart festninga reva. Suvenirar frå festningane vart transportert rundt om i Frankrike og vist fram som ikon på at det undertrykkjande eneveldet var velta.

Blant dei sju fanga var ein av dem den kontroversielle forfattaren Marki de Sade, fire av dem var falsknere som var dømt etter straffeloven. Dei to attverande, tre med de Sade, var mentalt forstyrra. To av dem vart overført til sinnssjukehuset Charenton. Den eine, ein major Whyte, som hadde gråte skjegg ned til midjen, var overtydd om at han var Julius Cæsar, og tok difor imot jubelen til mengda som noko naturleg. Den andre, greiv dei Solages, var i likskap med de Sade halde innesperret etter sin familie sin inderlege anmodning. For han var stormen på Bastillen eit gylle høve til å flykta ut i byen, der han kunne gjenoppta sin utsvevende, kritikkløse livsførsel.[6]

I løpet av det neste århundret vart staden og den historiske arven etter Bastillen fremja framtredande i franske revolusjonar, politiske protestar og folkelege forteljingar, og vart verande eit viktig symbol på den franske republikanske rørsla. Dette minnest blant anna av Le quatorze juillet (den 14. julien) som offentleg fridag i Frankrike.[7] Bort imot ikkje noko er igjen av Bastillen i dag med unntak ein del av dens steinfundament som vart flytta over på sidan til Boulevard Henri IV.

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

Referansar[endre | endre wikiteksten]

  1. Grant, R.G. (2017): 1001 Battles That Changed the Course of History, Book Sales, s. 352
  2. Moreau, Emma (2017): The French Revolution, New York: CreateSpace
  3. Andrews, Richard Mowery (1994): Law, Magistracy, and Crime in Old Regime Paris, 1735-1789: Volume 1, The System of Criminal Justice, Cambridge University Press, s. 270
  4. Schama, Simon (1989): Citizens, Penguin, ISBN 0-14-017206-8, s. 389-390
  5. «1789: French revolutionaries storm Bastille», History.com
  6. Schama, Simon (1989): Citizens, s. 407
  7. «La fête nationale du 14 juillet», Offisielt nettsted for Elysée.