Bokmerke

Bokmerke er eit tynn markeringsreiskap som blir bruka til å fylgje framgangen til ein lesar i ein bok eller til å markera ein særskild del av boka. Bokmerke kan vera laga haldbare materiale som kartong, lêr eller tøy eller nokre gonger av papir, metall som sølv og messing, silke, tre, tråd og plast. Nokre bøker kan ha eitt eller fleire bokmerke som av vovne band som er sydde inn i bindinga. Andre bokmerke kan òg ha ein sideflapp som gjer det mogleg å festa dei til ei bokside.

Historie

Det finst indikasjonar på at bokmerke har følgt med kodeksar, forløparen til moderne bøker, sidan dei fyrst blei laga i det 1. hundreåret e.Kr.^[1] Det eldste kjende bokmerket som finst stammar frå 600-talet og er laga av dekorert lêr med vellum på baksida og var festa med ein leddstreng på omslaget til ein koptisk kodeks (Codex A, MS 813 Chester Beatty Library, Dublin).^[2] Det blei funne nær Sakkara i Egypt, under ruinane av Apa Jeremiah-klosteret. Andre tidlegaste bokmerke og restar av dei er funne i koptiske kodeksar frå det 1. til det 11. hundreåret og i karolingiske kodeksar frå 700- til 1100-talet. Bokmerke blei nytta gjennom heile mellomalderen.^[3] Vanlegvis bestod dei av eit lita pergamentstripe festa til kanten av ein folio, eller eit stykke tråd festa til kapitélbandet.

Lause bokmerke byrja å dukka opp på 1850-talet. Ein av dei fyrste referansane til dette er i Recollections of a Literary Life (1852) av Mary Russell Mitford: «I had no marker and the richly bound volume closed as if instinctively.» «Bookmark» er her korta ned til «marker». Historiske bokmerke kan vera svært verdifulle, og kan vera samleobjekt på same vis som andre småtrykk på papir.

På 1860-talet blei det laga attraktive bokmerke med maskin, hovudsakleg i Coventry i England, som var eit sentrum for silkebandindustrien. Eit av dei fyrste blei laga av J. & J. Kontant til å markera døden til prins Albert i 1861. Thomas Stevens frå Coventry blei snart leiande på området, og hevda å ha ni hundre ulike design.

Vovne bildebokmerke produserte av Thomas Steven, ein engelsk silkevevar frå kring 1862 blir kalla «Stevengraphs».^[4] Vovne silkebokmerke var svært verdsette gåver i viktoriatida, og Stevens laga merke som passa til kvart høve og feiring.

Dei fleste bokmerke på 1800-talet var meint å brukast i biblar og bønnebøker og var laga av band, voven silke eller lêr. På 1880-talet gjekk produksjonen av vovne silkebokmerke ned og det blei laga fleire trykte bokmerke av stivt papir eller kartong. Denne utviklinga var parallell med den breiare tilgangen til bøker, og tilgangen på bokmerke auka snart dramatisk.

I tillegg til spesiallaga bokmerke kan ein nytta alle slags små papir-, pappkort og liknande som bokmerke, til dømes samlekort, postkort, billettar, linjalar og post-it-lappar.^[5]

Trygg bruk av bokmerke

Bokmerke som ikkje skadar bøkene dei blir nytta i skal vera syrfrie og tynne, så dei ikkje lagar merke sidene dei sit mellom, og bør ikkje innehalda fargar eller dekorative materiale som kan setja merke på papiret i boka. Kantane bør vera flate og tynne.^[6]

Galleri

Utstilling av gjengløymde bokmerke ved biblioteket i Düsseldorf.
Bokmerke av lêr.
Stoffbokmerke med beduinbroderi frå Lakiya i Israel.
Metallbokmerke med stoffdusk og dekorative perler.
Post it-lappar nytta som bokmerke.

Sjå òg

Kjelder

↑ Szirmai, J.A. (1999). The Archeology of Medieval Bookbinding. Ashgate. ISBN 978-085-967-904-6.
↑ Lamacraft, C.T. (1939). Early Book-Bindings from a Coptic Monastery. The Library, Fourth Series, Vol. 20 (1940). s. 214–233.
↑ For a 9th-century Carolingian bookmark see: Szirmai, J. A. (1999). The archaeology of medieval bookbinding. Aldershot: Ashgate. s. 123. ISBN 0-85967-904-7. For a 15th-century bookmark, see Medeltidshandskrift 34, Lund University Library.
↑ Gordon Campbell (2006). The Grove Encyclopedia of Decorative Arts 2. Oxford University Press. s. 395. ISBN 978-0-19-518948-3.
↑ readers, Guardian; Bausells, Marta (24. september 2015). «Bookmarks versus dog ears: how you keep track of your reading – in pictures». The Guardian (på engelsk). ISSN 0261-3077. Henta 2. desember 2020.
↑ «Collecting Bookmarks | Book Collecting Guide».

Denne artikkelen bygger på «Bookmark» frå Wikipedia på engelsk, den 27. februar 2026.

Bakgrunnsstoff

Commons har multimedium som gjeld: Bokmerke

Earliest History of Bookmarks by Asim Maner
World of Bookmarks, Reference site featuring history of bookmarks
History of Bookmarks by Lois R. Densky-Wolff (Arkivert 21 May 2012 ved Wayback Machine.)
International Friends of Bookmarks (IFOB), community website with much information about bookmarks

[1] Szirmai, J.A. (1999). The Archeology of Medieval Bookbinding. Ashgate. ISBN 978-085-967-904-6.

[2] Lamacraft, C.T. (1939). Early Book-Bindings from a Coptic Monastery. The Library, Fourth Series, Vol. 20 (1940). s. 214–233.

[3] For a 9th-century Carolingian bookmark see: Szirmai, J. A. (1999). The archaeology of medieval bookbinding. Aldershot: Ashgate. s. 123. ISBN 0-85967-904-7. For a 15th-century bookmark, see Medeltidshandskrift 34, Lund University Library.

[4] Gordon Campbell (2006). The Grove Encyclopedia of Decorative Arts 2. Oxford University Press. s. 395. ISBN 978-0-19-518948-3.

[5] readers, Guardian; Bausells, Marta (24. september 2015). «Bookmarks versus dog ears: how you keep track of your reading – in pictures». The Guardian (på engelsk). ISSN 0261-3077. Henta 2. desember 2020.

[6] «Collecting Bookmarks | Book Collecting Guide».

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]