Hopp til innhald

Enkelados

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Enkelados

MorGaia
FarUranos, Tartaros
Atene (til venstre) kjemper mot Enkelados på ein attisk raudfigur-vase ca. 530 f.Kr. (Louvre CA3662) [1]

Enkelados var ein av gigantane i gresk mytologi. Desse var etterkomarane av Gaia (Jorda) og Uranos (Himmelen). Enkelados var den tradisjonelle motstandaren til Atene under Gigantomakhi, krigen mellom gigantane og gudane, og det blei sagt at han var gravlagd under Etna på Sicilia.[2]

Mytologi

[endre | endre wikiteksten]
Atene og gigant (truleg Enkelados) frå Tempel E (Selinus) på Sicilia.[3]

Enkelados var ein av gigantane, som ifølgje Hesiod var avkom av Gaia, fødde av blodet som fall då Uranos blei kastrert av sonen Kronos.[4] Gigantane kjempa mot Zevs og dei andre olympiske gudane i Gigantomakhi, eit episk slag om herredømet over kosmos.[5] Ein gigant som heiter Enkelados, som kjempar mot Atene, er attestert i kunst så tidleg som på ein attisk svart figur-potte datert til andre kvartal av det sjette hundreåret f.Kr. (Louvre E732).[6] I litteraturen finst det referansar til giganten så tidleg som i dramaa til den greske dramatikaren Evripides frå det femte hundreåret f.Kr., til dømes i tragedien Ion, der koret skildrar synet av Apollo-tempelet i Delfi der Atene «fører gorgonskjeldet mot Enkelados».[7] Medan han typisk blir kjempa mot av Atene, har Vergil og andre omtalt Enkelados som felt av Zevs.[8] I Evripides sin satyrkomedie Cyclops skryt Silenus, den fulle venen til vinguden Dionysos, av å ha drepe Enkelados med spydet sitt.[9]

Diktaren Kallimakhos frå tredje hundreåret f.Kr. har Enkelados gravlagd under øya Sicilia.[10] Ifølgje mytografen Apollodorus kasta Atene Sicilia på den flyktande Enkelados under Gigantomakhi.[11] Dei latinske diktarane Vergil, Statius og Claudian legg alle grava hans til under Etna,[12] sjølv om andre tradisjoner hadde monsteret Tyfon eller Briareios gravlagt under Etna.[13] For nokre var Enkelados heller gravlagd i Italia.[14]

Enkelados blei, som Tyfon, Briareios og andre overvunne monster som blei gravlagde under vulkanar,[15] sagt å vera årsaka til jordskjelv og vulkanutbrot.[16] Det blei sagt at utbrota til Etna var anden til Enkelados, og at skjelva var forårsaka av at han rulla seg frå side til side under fjellet.

Ikonografi

[endre | endre wikiteksten]

Slaget mellom Atene og Enkelados var eit populært tema i greske vasemåleri,[17] med døme frå så tidleg som midten av 500-talet f.Kr.[18] Etter skildringa i Ion av Evripides skal slaget ha vore skildra på tempelet til Apollo i Delfí frå slutten av dette hundreåret.[19]

På den austlege frontonen til det gamle Atenetempelet på Akropolis i Aten, som er datert til slutten av 500-talet, viste Atene ståande over ein fallen gigant, kanskje Enkelados.[20] Slaget blei truleg òg vist på den nye peplosen som blei presentert til Atene på Akropolis som del av Panathenaia-festivalen.[21]

I seinare kultur

[endre | endre wikiteksten]

I Versailles hadde Ludvig XIV eit gjennomgåande tema av triumfane til Apollon og olympiarane mot alle motstandarane sine inkluderte Enkelados-fontena, Bosquet de l'Encélade, som var skoren ut frå den kringliggjande skogen og rama inn av espalier. Ifølgje ei gravering av fontena av Le Pautre frå 1677 var skulpturen av Enkelados utforma av Gaspar Mercy frå Cambrai.[22]

Den amerikanske diktaren Henry Wadsworth Longfellow, som var inspirert av lidinga i den andre italienske sjølvstendekrigen, skreiv diktet «Enceladus» i 1859.[23]

Oppkallingar

[endre | endre wikiteksten]

Enceladus, ein måne på planeten Saturn, er oppkalla etter den mytologiske Enkelados. Ved sørpolen hans finst det massive geysirar av is og vassdamp som skyt ut frå det indre. Forskarar reknar månen som ein av dei mest sannsynlege stadene i solsystemet som har noko potensial for mikroskopisk liv.[24][25][26]

I Antarktis er det ei gruppe nunatakar på Aleksanderøya som heiter Enceladus Nunataks, men dei fekk namnet etter saturnmånen, ikkje etter gigantane i gresk mytologi.

Kjelder

[endre | endre wikiteksten]
  1. ↑ Vian, p. 232 (Gigantes 342); Beazley Archive 200059; Digital LIMC 29890, scene 31348; LIMC IV-2 p. 147 (Gigantes 342).
  2. ↑ Tripp, s.v. Enceladus.
  3. ↑ Vian, p. 200 (Gigantes 15); Digital LIMC 29025, scene 30446; LIMC IV-2, s. 111 (Gigantes 15).
  4. ↑ For opphavet til gigantane sjå Hesiod, Theogonien 185. Hyginus i Fabulae Preface oppgjev Tartaros som far til gigantane.
  5. ↑ Bibliotheca av Apollodorus, 1.6.1.
  6. ↑ Gantz, s. 451; Arafat, s. 16; Vian, s. 219 (Gigantes 170); Beazley Archive 14590; Digital LIMC 52, scene 252; LIMC IV-2, s. 125 (Gigantes 170).
  7. ↑ Gantz, s. 448; Evripides, Ion 205–218. Sjå også Evripides, Herakles 906–908.
  8. ↑ Sjå til dømes Cook 1925, s. 909; Arafat, s. 16. For Zeus som mostandar av Enkelados sjå til dømes Batrachomyomachia ("Slaget mellom froskar og myser"), 277–283 (s. 560–561); Vergil, Aeneiden 3.578 ff.; Statius, Thebaid 11.8 (s. 390–391); Propertius, Elegiar 2.1.39–40 (s. 82–83); Lucilius Junior (?), Aetna 71–73 (pp. 8–9). Sjå ogs Quintus Smyrnaeus, Posthomerica (eller 'Fallet til Troja'), 5.641–643 (s. 252–253) og 14.582–585 (s. 606–607) der Enkelados høvesvis blir slått ned av Zevs, og gravlagd under Sicilia av Atene.
  9. ↑ Euripides, Kyklopen 1–9.
  10. ↑ Kallimakhos, fragment 117 (382) (s. 342–343).
  11. ↑ Hard, s. 90; Apollodorus, 1.6.2. Sjå også Quintus Smyrnaeus, Posthomerica (eller 'Fallet til Troja'), 14.582–585 (s. 606–607).
  12. ↑ Virgil, Aeneid 3.578 ff. (med Conington si note til 3.578); Statius, Thebaid 11.8 (s. 390–391); Claudianus, Rape of Proserpine 1.153–159 (s. 304–305), 2.151–162 (pp. 328–331), 3.186–187 (s. 358–359). Sjå også diktet Aetna (kanskje skrive av Lucilius Junior), 71–73 (s. 8–9); Philostratus, Livet til Apollonius av Tyana 5.16 (s. 498–501).
  13. ↑ For Tyfon, sjå Pindar, Pythian 1.15–29, Olympian 4.6–7; Aeschylus (?), Prometheus Bound 353–374; Nicander, apud Antoninus Liberalis 28 (Celoria, p. 87); Ovid, Fasti 4.491–492 (pp. 224–225), Metamorphoses 5.346 ff. (som har Tyfon gravlagd under heile Sicilia, med venstre- og høgrehanda under Pelorus og Pachynus, føtene under Lilybaeus og hovudet hans under Etna); Valerius Flaccus, Argonautica 2.23 ff.; Manilius, Astronomica 2.874–880 (s. 150–151); Seneca, Hercules Furens 46–62 (s. 52–53), Thyestes 808–809 (pp. 298–299) (der koret spør om Tyfon har kasta fjellet (truleg Etna) av og strekt ut lemmene sine); Apollodorus, 1.6.3; Hyginus, Fabulae 152; b scholia to Iliad 2.783 (Kirk, Raven, and Schofield. pp. 59–60 no. 52); Filostratos, Vita Apollonii, 5.16 (pp.498–501); Filostratos frå Lemnos , Imagines 2.17.5 (pp. 198–201); Nonnus Dionysiaca 2.622–624 (I pp. 90–91) (gravlagd under Sicilia). For Briareus see Callimachus, Hymn 4 (to Delos) 141–146 (s. 96–97); Mineur, p. 153.
  14. ↑ Filostratos frå Lemnos, Imagines 2.17.5 (s. 198–201).
  15. ↑ I tillegg til under Etna blei Tyfon også sagt å ha blitt gravlagd under den vulkanske øya Ischia utanfor Napoli, sjå Lycophron, Alexandra 688–693 (s. 550–551); Vergil, Aeneiden 9.710 (som kalla øya «Inarime»); Strabo, 5.4.9 (calling the island "Pithecussae"); Ridgeway, s. 35–36; Silius Italicus, Punica 8.540; Claudian, Rape of Proserpine 3.183–184 (s. 358–359). Prochyte, ei anna av dei vulkanske flegreiske øyane skal sitja oppå giganten Mimas (Silius Italicus, Punica 12.143 ff, som også har Iapetos gravlagd under Inarime). Under Mount Vesuvius låg giganten Alcyoneus (Claudianus, Rape of Proserpine 3.183–184 (pp. 358–359)), medan Filostratos, Om heltar 8.15–16 (p. 14), nemner lokale soger om «mange gigantar» som er gravlagde der. Titanen Atlas blei identifisert med vulkanen Atlas og Atlasfjella, Plumptre, s. 129, note 1. Sjå også Cook 1940, note 5, s. 2–6; Durling, s. 495, note til Canto 31.108 "Ephialtes suddenly shook himself"; Lemprière p. 456 "MYCŎNOS"; Andrews, s. 81.
  16. ↑ Lazaridou-Varotsos, s. 42.
  17. ↑ Vian, s. 200 (Gigantes 15); Digital LIMC 29025, scene 30446; LIMC IV-2, s. 111 (Gigantes 15).
  18. ↑ Døme frå 500-talet omfattar: LIMC Gigantes 116, 170, 243a, 342. Døme frå 400-talet omfattar: LIMC Gigantes 318, 350.
  19. ↑ Gantz, s. 448; Stewart, s. 86–87; Euripides, Ion 205–218.
  20. ↑ Schefold, s. 64–67; Weller s. 315.
  21. ↑ Parker, s. 201; Boardman, s. 137; Frazer, II s. 576 med n. 2.
  22. ↑ "Encelade de bronze dorée, accablé sous des rochers, et poussant en l'air un gros jet d'eau. / Dans les Jardins de Versailles. / Par Gaspar Mercy de Cambray. // Enceladus ex aere aurato, saxis obrutus, ingentem aquae vim ore euomens. / In hortis Versaliarum. / Opus Gasparis de Mercy Cameracensis." Arkivert 2006-12-01 ved Wayback Machine.
  23. ↑ Horace Elisha Scudder, red., The complete poetical works of Longfellow s. 201
  24. ↑ «Cassini Images of Enceladus Suggest Geysers Erupt Liquid Water at the Moon's South Pole». Arkivert frå originalen 25. juli 2011. Henta 22. mars 2006.
  25. ↑ Mosher, Dave (26. mars 2014). «Seeds of Life Found Near Saturn». Space.com. Henta 9. april 2014.
  26. ↑ «Cassini Tastes Organic Material at Saturn's Geyser Moon». NASA. Arkivert frå originalen 20. juli 2021. Henta 26. mars 2008.

Bakgrunnsstoff

[endre | endre wikiteksten]
Commons har multimedium som gjeld: Enkelados
Henta frå «https://nn.wikipedia.org/w/index.php?title=Enkelados&oldid=3643857»