Flukta frå Oslo 9. april 1940

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Hopp til navigering Hopp til søk
Broom icon.png Denne artikkelen kan ha godt av ein språkvask, som reinskar opp målføringa og/eller innfører same språkstilen overalt.
Broom icon.svg Denne artikkelen kan ha godt av ei opprydding for å nå ein høgare standard og/eller for å verta i tråd med standardoppsettet. Sjå korleis du redigerer ei side og stilmanualen for hjelp.


Kampane i Sør-Noreg

Flukta frå Oslo 9. april 1940 fann stad då Noregs regjering, Medlemmane av Stortinget, Noregs konge, Noregs kronprins og tenestemenn i sentraladministrasjonen forlét Oslo 9. april 1940 etter at tyske styrkar hadde angripe Noreg. Flukta gjekk hovudsakleg gjennom dei enno frie indre delane av Austlandet via Åndalsnes og Molde til Tromsø, nokon flykta frå Austlandet til Sverige. Undervegs vart det halde stortingmøte og statsråd der det vart gjort vedtak om den vidare styringa av Noreg. På Elverum stod dei i fare for å verte innhentast av tyske styrkar, og i Nybergsund slapp dei såvidt unna tysk flyangrep. I Gudbrandsdalen i april var dei i fem dagar sperra inne mellom framrykkande tyske styrkar sørfrå, og fallskjermstyrkar ved Dombås. Evakuering sjøvegen skjedde med britiske fartøy. Kongen og kronprinsen forlét landet 7. juni frå Tromsø og vart verande i eksil i Storbritannia til landet var frigjord og alliert okkupasjon avslutta 7. juni 1945.

Invasjon[endre | endre wikiteksten]

Tyske fly på Fornebu, april 1940

Dagane før invasjonen vart norske styresmakter varsla om tyske militære aktivitetar. Millom anna vart MS «Rio de Janeiro» senka av ein polsk ubåt ved Lillesand og omkring 100 tyske soldatar berga i land 8. april. Politimeister Nils Onsrud varsla marinen i Kristiansand klokka 15:00, deretter general Liljedahl klokka 16:00, og Onsrud varsla Justisdepartmentet rett etter. I ytre Oslofjord, mellom Bolærne og Rødøy, oppdaga kaptein Leif Welding-Olsen på vaktskipet HVB «Pol III» tyske skip på veg inn fjorden seint på kvelden 8. april, Welding-Olsen varsla Rødøy fort om kva som gjekk føre, før mannskapet etter ein kort kamp med tyskarane, gjekk i livbåtane. Oscarsborg festning i Drøbaksundet fekk melding om at framande krigsskip var på veg inn fjorden og at det hadde vore kampar ytterst i fjorden. 8. april klokka 23:20 fekk Overkommandoen til hæren melding om at framande krigsskip av ukjend nasjonalitet hadde angrepe norske stillingar i ytre Oslofjord.

I løpet av morgonen og formiddagen 9. april 1940 tok tyske styrkar frå alle våpengreiner kontroll over Bergen, Stavanger, Trondheim, Narvik, Horten, Egersund og Kristiansand. Bergen vart teke omkring klokka 6 om morgonen, etter mindre trefningar. Trondheim vart erobra utan kamp. Flyplassane Sola og Kjevik vart besett av tyske fallskjermstyrkar og flyvåpen. Troms og Finnmark vart verande under norsk kontroll. Åndalsnes og Mørebyene, og Nord-Trøndelag og Helgeland vart heller ikkje besett av tyske styrkar i april. Norske styrkar på Oscarsborg festning senka den tyske kryssaren «Blücher» i Drøbaksundet klokka 4:20 og detta forseinka ilandstigningen i Oslo. Omkring 80 tyske fly på veg nordover mot Oslo vart angripen av ein handfull norske jagarfly som tok av frå Fornebu. Den tyske planen var å ta kontroll over Fornebu med fallskjermsoldatar, tåke gjorde at dette ikkje vart gjennomført. Omkring klokka 9:00 landa tyske fly på Fornebu medan den enno var kontrollert av ein norsk vaktstyrke. Dei tyske flyene vart då beskutt med automatvåpen til dei var tomme for ammunisjon, og den norske styrken trekte då attende seg. Flyplassen på Kjeller vart bomba mellom 7:40 og 11:00 9. april. Midt på dagen tok tyske styrkar kontroll over Oslo sentrum.

Millom Bergen og Trondheim var det ingen tysk landgang. Her vart det full mobilisering og sjøforsvaret fungerte, slik at Romsdalsfjorden lå open for britisk landgang på Åndalsnes. Etter 9. april dreiv dei norske styrkane opphaldande strid, men var stadig på defensiven ved hovudfronten på Austlandet. I dagane etter invasjonen vart ammunisjonslageret på Raufoss tømt og fordelt i Gudbrandsdalen og Romsdalen, ifølgje Nygaardsvold dreidde seg om fleire hundre lastebilar som køyrde dag og natt.

Flukt frå Oslo[endre | endre wikiteksten]

Hambro tok initiativ til evakuering og flykta saman med medlemmane til regjeringa

Etter midnatt natt til 9. april møttest regjeringa i Victoria Terrasse. Regjeringa vedtok mobilisering og å be Storbritannia om hjelp, utanriksminister Koht kontakta den britiske ambassadøren, Cecil Dormar. Ifølgje Kohts eiga framstilling vart Dormar berre informert om at det tyske angripet var i gang, dette skjedde første gong klokka 2:00 og seinare klokka 4:00 . Framgangsmåten for, og omfanget av mobilisering vart diskutert. Fordi det berre var vedteke delvis mobilisering måtte ordren gå stille med posten, og ikkje over radio. Generalstabssjef Hatledal meinte det var for seint å bruka brev og ville i staden ha allment opprop. General Laake meinte det var falsk alarm. Hatledal avgjorde på eiga hand mobilisering av, frå 24 000 til 38 000 mann. Regjeringa si beslutning om delvis mobilisering vart kunngjort av generalstaben omkring klokka 03:00 natt til 9. april. I ettertid har mobiliseringsvedtaket vore omstridt. Undersøkingskommisjonen av 1945 konkluderte med at regjeringa ynskte (og trudde dei hadde vedteke) allmenn og full mobilisering, men at vedtaket vart kommunisert til den militære leiinga som ein delvis og stille mobilisering.

Den tyske sendemannen Curt Bräuer tok kontakt klokka 4:00 om natta og kom til møte med Koht på Victora Terrasse klokka 4:30. Bräuer overleverte eit ultimatum på 19 maskinskrivne sider. Bräuer kravde at det ikkje skulle ytast motstand og full tysk kontroll over militæranlegg, kommunikasjon og fartøy i norske hamner. Kravet vart avvist etter kort rådslaging i regjeringa. «Wir wollen unsere Selbständigkeit wahren» var Kohts melding til Bräuer. «Dann wird es Kampf geben, und nichts kann euch retten» svara Bräuer. Det vart avgjort at regjeringa og kongefamilien skulle flyttast til Hamar. Journalistar fekk vita at regjeringa reiste til Hamar og kringkasta nyhendet. Bräuer sende nytt ultimatum til Hamar.

Regjering og dei fleste av medlemmane i Stortinget vart om morgonen 9. april evakuert til Hamar og vidare til Elverum. Evakueringen frå Oslo skjedde med ekstratog klokka 07:00 frå Østbanestasjon. Toget vart sett opp etter initiativ av stortingspresident Hambro, han skal ha byrja førebuingane straks meldinga om angrepet kom før midnatt. Toget forlét Oslo få timar før byen vart besett av tyske styrkar og det passerte Lillestrøm midt under bombingen av Kjeller flyplass Toget stansa og vart evakuert på Lillestrøm, mens bombeangrepet pågikk. Hærens overkommando hadde forlate byen litt etter klokka 8:00 og var klokka 11:00 installert på Eidsvoll landsgymnas.

Den 9. april mista regjeringa styringa med NRK i Oslo, men brukte kringskastaren på Hamar ei tid og dessutan kortbølgjesendaren på Vigra ved Ålesund. Sendaren på Vigra vart bomba og til slutt øydelagt av tyske fly. I Ålesund ga regjeringa i nokre dagar ut eige blad, mellom anna med Kaare Fostervoll i redaksjonen.

Hamar[endre | endre wikiteksten]

Til minne om møtet på Hamar

Hambro dro i forvegen til Hamar med bil, og der han informerte fylkesmann Knut Nordangar og ordførarane Kristian Bakken og Rudolf Hedemann frå høvesvis Hamar og Vang om at Hamar denne dagen var vorten Noregs hovudstad i samsvar med Grunnloven. Så vart det haldne møte med områdesjefen for dei militære og andre lokale styresmakter før statsminister Johan Nygaardsvold og hans familie kom til byen med bil. Nygaardsvold var, ifølgje vitne ganske så psykisk nedbrutt på grunn av krigssituasjonen og det betydelege ansvaret han sett med.[1]

Ekstratoget kom til Hamar stasjon klokka 11:10 og teatersalen Festiviteten vart brukt til ekstraordinær stortingssal frå 13:00. Det var på dette tidspunktet kjent at Danmark var vorte annektert med dei same- krava som Noreg hadde avslått. 45 av medlemmane til stortinget var ikkje kome Hamar. Koht gjorde greie for for at England og Frankrike hadde sagt seg villig til å hjelpa med militære styrkar så snart det lét seg gjera. I pausen etter dette første møtet leverte Nygaardsvold inn avskjedssøknaden til regjeringa som straks vart avvist av stortingspresidenten, som på sin side fekk med seg Kong Haakon, Kronprins Olav, partileiarar og regjeringsmedlemmar for å overtala Nygaardsvold til å halda fram i sin stilling. Det vart vedteke å ta kontakt med den tyske diplomaten Curt Bräuer for å innleia forhandlingar. Bräuer hadde klokka 12:00 sendt telegram til Hamar med oppfmoing om å gje opp motstanden. Nytt Stortingmøte vart halde klokka 18:30, då var åtte av Stortingets medlemmar fråverande (37 hadde kome til etter møtet midt på dagen).

Medan dei var på Hamar varsla telegrafbestyreren på Jessheim at tyske soldatar var på veg nordover i køyretøy, møtet vart avbrote for evakuering med tog til Elverum. Toget reiste utan Nygaardsvold og han måtte låna bil av ein privatperson for å koma til Elverum.

Elverum og Nybergsund[endre | endre wikiteksten]

Til minne om hendingane i Nybergsund

Elverum folkehøgskole heldt Stortinget sit siste møte på fem år. Elverumsfullmakta ga regjeringa styresmakt til å gjera alle vedtak medan krigen pågikk og Stortinget ikkje kunne møtast. Det vart ikkje formelt votert over denne generalfullmakta. Møtet på Elverum varte frå omkring 21:20 til 22:30. Stortinget oppløyste seg sjølv, medan Kongefamilien og regjeringa heldt fram flukta. Generalstaben med Laake i spissen hadde òg flytta til Elverum, Otto Ruga kom òg dit. Om natta flytta generalstaben vidare til Rena.

Det første neiet til kongen. Dei raude markeringane på brevet er frå landssviksaka mot Quisling etter slutten til krigen.

På Elverum vart det òg etablert ei samlingsregjering med statsrådar frå dei øvrige partia. Etter evakuering til Elverum vart omkring 100 tyske soldatar sendt mot Elverum for å ta Konge og Regjering til fange. Den tyske styrkane møtte lite motstand på veg over Romerike og mot Hamar, men vart stansa av ein liten norsk styrke ved Midtskogen rett vest for Elverum, og dei tyske soldatane returnerte til Oslo. Då Trygve Lie fekk melding om den tyske styrken på veg frå Hamar, vekte han dei andre og fekk i stand flukt vidare til Nybergsund der dei kom i grålysninga 10. april. Nybergsund hadde på førehand vorte peikt ut som eventuelt neste stoppestad fordi det ga høve for flukt både til Sverige og vidare nordover. Koht vart igjen på Elverum for å møta Bräuer. Kongen returnerte til Elverum der han og Koht, og dessutan tre stortingsrepresentantar møtte Bräuer 10. april. Den tyske sendemannen Curt Bräuer hadde møtt Koht til om morgonen 9. april, kravet frå Bräuer var enno at dei måtte overgje seg og dessutan at Kongen måtte utnemna Quisling til statsminister. Kravet frå Bräuer vart handsama i statsråd i Nybergsund. Regjeringa vedtok etter kong Haakons sterke anbefaling på nytt å avvisa det tyske ultimatum, herunder kravet om å utnemna ei regjering ledet av Vidkun Quisling. Det tyske kravet vart avvist utan dissens. Appellen til Kongen til regjeringa var sterkt følelseslada og han truga med å abdisera om regjeringa gjekk med på dei tyske krava. Denne episoden vert omtalt som «Kongens nei».

Natt til 11. april heldt til Kongen og Nygaardsvold til på garden Hegg utanfor Nybergsund. Diplomatar og nokre journalistar var òg kome til Nybergsund. Formiddagen 11. april var det statsråd i Nybergsund. General Laake vart erstatta av Otto Ruge som kommanderande general. Ifølgje Koht telegraferte Ruge «straks» til den britiske regjeringa med melding om at hjelpa måtte koma, om ikkje tyskarane skulle hærta heile landet. Følgjet oppheldt seg i Nybergsund utover dagen. Klokka 17:00 angreip tyske fly med sprengbomber, brannbomber og mitraljøser Nybergsund. Konge, kronprins og regjering unnslapp såvidt bombinga. Følgjet flytta seg etter dette til Innbygda i Trysil. Under eit oppheita regjeringsmøte avgjorde dei seg for å dra vidare til Lillehammer (med sikte på å reisa nordover mot Dombås-Åndalsnes), etter at dei hadde vurdert å flykta over grensa til Sverige. Under dramatisk flukt natta mellom 11. og 12. april vart følgjet splitta opp. Statsministeren og delar av regjeringa (Ljungberg, Hindahl, Frihagen, Støstad og Ystgaard) kom til Lillehammer, medan kongen og nokre regjeringsmedlemmar enda opp på Drevsjø. Nygaardsvold, Frihagen og nokon andre ministrar kom med bil til Hamar klokka 5:00 om morgonen 12. april og vidare til Vindkvern utanfor Hamar. Omkring klokka 8:00 reiste dei vidare til Lillehammer. På Lillehammer gjekk flyalarmen fleire gonger og sivile måtte evakuere. Dei hadde sikra seg Noregs Banks kontantbeholdning på Gjøvik, Hamar og Lillehammer, desse kontantane vart dels til frakta i bilane til ministrane. Natt til 13. april heldt Nygaardsvold til på Tofte hotell ved Hundorp. Ruge tok over kommandoen 11. april og flytte hovudkvarteret til Øyar i Gudbrandsdalen. På Øyer fekk Ruge bistand av Frank Foley og sekretæren, Margareth Rei som hadde ein kortbølgjeradio med direkte kontakt til War Office i London. Rei var med Ruge heile vegen til Åndalsnes. Nygaardsvold var innom Ruge på Øyer 13. april, Ruge rådde til at dei kom seg forbi Dombås, helst heilt til Åndalsnes, så snart som mogleg i tilfelle tyskarane bomba, eller tok kontroll over knutepunktet.

Ved flukta frå Nybergsund natt til 12. april enda eit følgje på fem bilar med mellom annan Kongen og Kronprinsen som passasjerar ved Drevsjø der dei såvidt skal ha kryssa grensa til Sverige. Reisa opp og ned Østerdalen og over til Drevsjø vert skulda, ifølgje Nygaardsvolds framstilling, at dei fekk panikk. Følgjet skal ha vorte avvist av svenske grensevakter. Dette følgjet køyrde så ned Engerdal, opp Rendalen og over Folldal til Hjerkinn og ned til Otta sundag 14. april. Lie, Wold og major Østgård reiste saman med Kongen, medan Koht, Torp og Hjelmtveit var i Sverige nokre dagar. Koht skriv at kongen ikkje ynskte å søkja tilflukt i Sverige, men Koht kontakta den svenske utanriksministeren med førespurnad om kongen kunne vera flyktning i Sverige og samstundes fritt kunne røra seg over grensa - den svenske regjering kunne ikkje lova noko. Koht, Torp og Hjelmtveit reiste opp til Sälen i Dalarna, der traff dei kronprinsessen med borna og dessutan Mowinckel. På Hamar hadde regjeringa ifølgje Koht, planlagt å bruka legasjonen (ambassaden) i Stockholm som eit særkontor for utenriksdepartementet. I Sälen var det ei rekkje tenestemenn frå utenriksdepartementet, utenriksråd Bull. Tenestemennene hadde frakta med seg omkring 4 tonn dokument frå kontora departementskontora i Oslo. Saman med Koht byrja Bull planlegging av arbeidet i Stockholm. Koht, Torp og nokre tenestemenn frå utenriksdepartementet forlét Sälen 14. april klokka 16, Hjelmtveit var sjuk og vart igjen i Sverige (han kom seinare etter til Tromsø). Følgjet reiste via Trysil, Elverum og Hamar til Lillehammer (klokka 6, 15. april) og til Otta klokka 12.

Otta–Dovre–Lesja[endre | endre wikiteksten]

Lesjaverk var eit av dei mange stadane statsrådane overnatta i Gudbrandsdalen

Laurdag 13. april reiste Nygaardsvold til Dombås, der hadde sivilfolket evakuert og ei gruppe infanteristar frå Møre regiment hadde kome. Nygaardsvold reiste vidare og kom til Lesjaverk omkring klokka 19:00, eit følgje på 17 personar (mest journalistar) kom etter seint på natt. Sundag 14. april returnerte Nygaardsvold med følgje til Otta der dei heldt regjeringsmøte på Heggelund pensjonat, Kongen, Frihagen og fleire hadde då kome til Otta. På Heggelund vart mellom anna skreve «Provisorisk anordning for rådgjerder i krig». På Otta var òg fagforeningeslederne Tranmæl, Nordahl og Evensen. Ettermiddag 14. april køyrde Nygaardsvold på nytt nordover mot Dombås, og då dei kom til Dovre kyrkje vart Dombås bomba av fly som kom opp dalen. På denne tida vart det sloppe fallskjermsoldatar mellom Dombås og Dovre. Nygaardsvold skjulte seg natt til 15. april i ein villa i Dovrebygda og vart vakt av bevæpnede frivillige frå omtådet.

Måndag morgon 15. april flytta Nygaardsvold med fleire på ny nordover og traff kaptein Austlid med eit kompani på 40 mann. Dei tyske soldatane var like ved, og Nygaardsvold flytta seg til Kyrkjestova gjestgiveri i Dovre. Ifølgje Nygaardsvold, reiste han og følgjet ned til Heggelund ved Otta der Kongen var. Koht, Torp og Hjelmtveit var då kome frå Sverige. Dei vart verande på Otta 16. og 17. april, og gjorde då fleire forsøk på å koma gjennom Dombås mot Åndalsnes, men vart stansa av tyske styrkar i Dovrebygda. Dei vurderte å ta seg til Vestlandet over Strynefjellet, men der var vegen vinterstengt i ei strekning på 40 km og denne måtte i såg fall tilbakeleggjast på ski. Den 17. april flytta dei seg så til garden Sandbu i Vågå, der dei oppheldt seg nokre relativt rolege dagar. På Sandbu utnemnde Kongen Mowinckel, Jakob Vik og Sven Nielsen til konsultative statsrådar (ifølgje Nygaardsvold skjedde dette på Sandbu i april, medan det ifølgje Koht skjedde på Stuguflåten 22. april). Nielsen kom opp til Sandbu, Mowinckel var i Stockholm, medan Vik fekk dei ikkje kontakt med. Medan regjeringa var på Sandbu avviste den ei sondering frå Paal Berg og Administrasjonsrådet. Frihagen hadde opphalde seg på Dombås medan dei tyske fallskjermsoldatane vart nedkjempa av norske infanteristar. Ifølgje Nygaardsvold gjekk 1,1 millionar kroner, «alle våra pengar», i kontantar tapt under kampane på Dombås, medan Berntsen skriv at det dreidde seg om 12 millionar kroner. Ruge skrev at det dreidde seg om 12 millionar kroner som Frihagen overleverte overkommandoen ved Hatledal og Ruge. Frihagen, Lie og Ljungberg reiste i forvegen til Åndalsnes for å finna eigna tilhaldsstad. På kvelden 21. april forlét dei Sandbu i Vågå. Natt til 22. april kom Nygaardsvold med fleire frå Vågå til Stuguflåten pensjonat ved Bjorli, der dei oppheldt seg til 23. april. Medan dei var på Stuguflåten fall det bombar i nærleiken. På Stuguflåten vart det halde statsråd, kor mellom anna Nortraship vart oppretta. Eit førebels vedtak om Nortraship vart gjord 19. april på Sandbu etter at Dormar og Dampierre (den franske sendemannen) 18. april hadde foreslått at Storbritannia kunne ta kontroll over heile den norske handelsflåten. Regjeringa vedtok ved provisorisk anordning 22. april at medlemmar av Noregs Banks direksjonen i okkupert område var friteken for verv (inkludert banksjef Rygg), og det vart oppnemnt ny direksjon med Anders Ræstad som leiar. Ole Colbjørnsen vart oppnemnd som eit av dei nye medlemma.[2]

Då regjeringa på denne tida var ulike stadar, tok dei i bruk kodenamn i telefonsamtalar. «Gubben» var Nygaardsvold personleg, «Filosofen» var Koht, medan «Samvirkelaget» var sjølve regjeringa.

Tyske fallskjermsoldatar vart sloppe nær Dombås 14. april. Trygve Lie, Nygaardsvold og fleire medlemmar av regjeringa kom med bil til Dovre mot Dombås, då eskorten eit par hundre meter foran støtte på ei tysk stilling ved Hagevollen. Eskorten bestod av ein liten styrke med Eiliv Austlid i spissen. Austlid døydde under stormangrepet og bilane snudde og køyrde attende til Kyrkjestova. Under flukta gjennom Dovre-bygda og Dombås 15. april fall Eiliv Austlid medan han verna regjeringsmedlemmar.[3] Alv Kjøs vart teken til fange då han under rekognosering køyrde inn i ei tysk stilling. Tyske fly bomba på denne tida stadig områda rundt Otta og Dombås. Rugr flytte 22. april hovudkvarteret til Venabygd og 23. april til Brennhaug stasjon i Sel.

Åndalsnes og Molde[endre | endre wikiteksten]

Kongen og kronprinsen søkte tilflukt i skogkanten under bombinga av Molde
Foto: Per Bratland

Ministrane Frihagen, Trygve Lie, Ljungberg og Torp hadde kome Åndalsnes 18. april. Seks jernbanevogner med Noregs Banks gullbeholdning kom til Åndalsnes 20. april. Delar av gullbeholdninga vart lasta på britisk skip på Åndalsnes, resten av gull- og kontantbeholdninga vart 25. april sendt vidare til Molde med lastebilar. General Ruge meinte at regjeringa burde koma seg til Åndalsnes der Frihagen, Lie og Ljungberg hadde reist i forvegen. Kongen og kronprinsen reiste gjennom Romsdalen til Åndalsnes kvelden 22. april. Kongen reiste frå Åndalsnes til Molde 23. april. Tyske fly bomba Åndalsnes frå 20. april og hald fram til 1. mai. Tyske hærstyrkar inntok Åndalsnes 2. og 3. mai.[4][5] Etter å oppheldt seg på Stuguflåten to netter reiste Nygaardsvold med fleire til Molde via Åndalsnes 23. april. I Molde oppheldt statsråda seg på villa, «Knausen», medan kongen og kronprinsen oppheldt seg på Glomstua. I Molde var det òg franske og britiske sendemenn. Under eit bombeangrep mot Molde 28. april søkte kongen og kronprinsen ly i eit skogholt ved byen, og det kjende biletet ved «Kongebjørka» vart teke.

Nordover til Åndalsnes reiste òg sivilistar som Fredrik Haslund (saman med gullbeholdninga), hans svoger, Kristian Gleditsch og syster Nini Haslund Gleditsch. Martin Linge reiste 9. april til Åndalsnes som var hans møtestad ved mobilisering. Den britiske diplomaten/etterretningsmannen Frank Foley forlét Oslo med sin radiosendar i bagasjen og bisto mellom annan general Ruge med radiosamband til London. Ifølgje Haavardsholm var Foley og hans sekretær på Åndalsnes allereie 11. april. Den britiske presseattachen Rowland Kenney kom òg til Åndalsnes. Einar Gerhardsen flykta òg frå hovudstaden og bisto mellom anna ved flyttinga av gullbeholdningen frå Molde til Tromsø. Diktaren Nordahl Grieg deltok som vaktmannskap under evakuering av gullet.

Martin Linge hadde vore på Åndalsnes sidan 9. april og vart som ein av dei første norske evakuert til Storbritannia 30. april.

Til Tromsø[endre | endre wikiteksten]

Regjeringen Nygårdsvold i Molde, april 1940.
Medlemmar av regjeringa Nygårdsvold fotografert i april 1940 på «Villa Knausen» 3 km utanfor Molde. 1 rekkje frå venstre: Sverre Søstad, Hans Ystgaard, Johan Nygaardsvold, Halvdan Koht, Trygve Lie. 2 rekkje frå venstre: Olav Hindahl, Sven Nielsen, Birger Ljungberg, Anders Frihagen. Foto: Romsdalsmuseet/Digitalt Museum.

Kongen, medlemmar av regjeringa og sentraladministrasjonen vart under kraftig bombeangrep seint på kvelden 29. april og natt til 30. april vart evakuert frå Molde av den britiske kryssaren «Glasgow» med kurs for Tromsø. Dei norske statsråda fekk plass til inntil to funksjonærerer kvar. Molde stod i brann mens evakueringen pågikk. Medlemmar av den britiske, franske, polske og danske (minister Oxholm) legasjonen og dessutan britiske soldatar vart evakuert samstundes. Totalt var det 750 ombord på «Glasgow». Ein del utanlandske diplomatar (for land som ikkje var i krig) og norske tenestemenn var det ikkje plass til og vart ikkje med «Glasgow». Undervegs vart det diskutert om dei skulle gå i land i Mosjøen (eventuelt Mo i Rana) eller reisa heilt til Tromsø. Koht gjekk inn for Mosjøen (blant anna på grunn av jarnbanesamband til Trondheim), medan Nygaardsvold, kong Haakon og Dromer heldt på Tromsø. Kapteinen på «Glasgow» hadde ordre om å bringa dem til eit sikkert stad og tvilte om Mosjøen var trygt nok. Landsetting i Mosjøen føresette at Trondheim snart vart gjenerobret. Fem av medlemmane til regjeringa røysta for Mosjøen og seks for Tromsø. «Glasgow» vart eksortert av to destroyerar, og skipa gjekk i ein lang bua ut i havet og mot nord før kursen vart lagt mot sør og Tromsø. Koht, Ljungberg og Dormar vart verande ombord i «Glasgow» til Storbritannia medan dei øvrige gjekk i land i Tromsø 1. mai. Den norske gullbeholdningen vart òg frakta ut via Gudbrandsdalen og Molde, og vidare til Tromsø 9. mai og Storbritannia 24. mai. På denne tida pågikk enno kampane om Narvik. Ruga forlét Molde natt til 2. mai med ein britisk jagar og kom til Tromsø om klokka 11.00 3. mai. Ruge hadde dagen før avslege tilbod om evakuering til Storbritannia. Delar av staben til overkommandoen vart med nordover.

I april vart britiske styrkar landsett i Harstad, seinare gjekk franske styrkar i land i Bjerkvik. I slutten av mai vart den opparbeidde flyplassen i Bardufoss i det enno ubesatte Troms. Allierte styrkar vart evakuert frå Namsos 4. mai. Tyske styrkar rykte nordover i Trøndelag i mai og vidare inn sør i Nordland. Hemnesberget vart teke 10. mai og Mo i Rans 17. mai.

Opphald[endre | endre wikiteksten]

Bispegården i Tromsø huste i mai kontora til 1940 regjeringa

Troms var ikkje rørt av kampane lengre sør og var fram til kapitulasjonen enno fritt område. General Fleischer og fylkesmann Gabrielsen i Finnmark hadde på eiga hand etablert ein sivil administrasjon for Nord-Noreg fordi dei var avskore frå regjeringa og overkommandoen i Sør-Noreg.

Røynslene frå Elverum, Nybergsund og Molde gjorde at Kongen og ministrane ikkje oppheld seg i Tromsø, i staden skjulte dei seg i Målselvdalen, Lyngen, Balsfjord og Storsteinnes. Kongen og kronprinsen oppheldt seg på den private hytta til fylkeslegen «Trongen» i Øverbygd i Målselvdalen 2. mai til 7. juni. Kongen hadde i utgangspunktet inkje militær vakt ved hytta, men bevæpna frivillige frå Øverbygd og Balsfjord hald vakt på vegen rundt. Rugr traff der Kongen første gong sidan krigen byrja, og overkommandoen etablerte seg på Nordmo i Øverbygd. I lia bak hytta til kongen bygde soldatar eit bombesikkert rom. Nygaardsvold og Støsted budde òg i Øverbygd i Målselvdalen nokon kilometer unna Kongen. Hindahl og Sven Nielsen kom seinare òg til Målselvdalen. Torp, Frihagen og Wold budde på Tennes, Ystgaard i Balsfjord og Lie på Kvesmenes i Lyngen. Trygve Lie hadde ansvar for Utenriksdepartementet fordi Koht var i London. Rundt Kvesmenes var òg ein del utanlandske diplomatar innkvartert. Den spreidde innkvarteringen gjorde det vanskeleg å kommunisera med anna enn telefon (reisetiden var fleire timar mellom kvar stad, og vårløsing gjorde vegane upålitelege) og telefonnettet var usikkert ved at samtalane vart blanda saman. Omkring 16. mai flytta statsråda med fylgje til Tromsø der dei sette opp departementas administrasjonen i Bispegården. Statsråd vart først halden hos Kongen i Målselvdalen (reisa frå Tromsø tok nesten ein dag) seinare på Storsteinnes meieri når vegen dit var farbar, medan regjeringsmøta vart haldne i Tromsø. Tida i Tromsø vart brukt på ei rekkje sivile saker i dei ulike departementa. Regjeringa hadde kontroll over radiosendarar i Tromsø, Bodø og Vadsø. Sendaren i Bodø gjekk tapt under bombinga. General Ruge var òg til steda i Tromsø.

Koht og Ljungberg kom attende frå London 18. mai. Hambro kom 28. mai frå Stockholm (via Rovaniemi, Petsamo og Kirkenes) til Tromsø og deltok deretter i regjeringsmøte. Konsultativ statsråd Mowinckel oppheldt seg Stockholm, og i Tromsø vart det strid mellom Hambro og Nygaardsvold om Mowinckel skulle halda fram i regjeringa.

Drøftingar og vurderingar[endre | endre wikiteksten]

Nygaardsvolds utgangspunkt var i mai at det var mogleg å halda Nord-Noreg fritt. Rug så i mai lyst på høvet for å halda Nord-Noreg fritt. Etter at ministrane og departementa var samla i Tromsø vart det frå omkring 20. mai heldt regjeringsmøte kvar dag, statsråd vart halde 31. mai og 7. juni.

Dormar informerte 1. juni om at dei allierte på grunn av situasjonen i Frankrike ville oppgje Noreg, og alle allierte stridkrefter i Noreg ville overførast til Frankrike og Storbritannia. Den norske regjeringa vurderte eit forslag om ein våpenstillstand basert på ei demarkasjonslinje nord for Bodø. Tyskland skulle i så fall få kontroll over det erobra Noreg sør for linja, medan den norske regjeringa skulle, utan alliert tilstedeværelse, styre Nord-Noreg nord for linja. På denne tida var det regjeringsmøte kvar dag, til dels to gonger om dagen - Hambro og Ruge deltok på ein del av møta. Koht var 3. juni i Luleå og utformal på oppdrag frå regjeringa, saman med den svenske utanriksministeren Günther eit forslag til avtale om demarkasjonslinja. Den norske regjeringa var òg villig til å la svenske styrkar vakta den foreslegne demarkasjonslinja. Mowinckel og Nygaardsvold var interessert i ein slik løysing, medan Hambro var mot. Kongen var samd i at det vart freista å få til forhandlingar med Tyskland via Sverige. Dormar fekk utsett evakueringen til 7. juni, i påvente av svar. Det kom ingen tysk respons på forslaget og planen vart ikkje reelt forhandla med tyske representantar, men general Ruge ønsket i kapitulasjonsforhandlingane at tyske styrkar ikkje skulle besetja Finnmark som enno skulle vera under norsk administrasjon ved hjelp av grensevaktene som enno var operative.

I tida i Troms områdde Kongen og regjeringa både å verta verande i landet og å evakuera saman med britane. Kronprinsen tilbaud seg å verta verande i landet for samarbeid med Administrasjonsrådet, det vart sterkt rådd mot av regjeringa og Hambro. Den britiske sendemannen i Noreg, Cecil Dormar, var instruert om å pressa Kong Haakon til å reisa, fordi krigskabinettet i London frykta at det ville verta umogleg å samarbeida med kongen og Nygaardsvold om frigjeringa av Noreg dersom dei vart verande. Britane frykta òg at Noreg ville verta ein aktiv motstandar i krigen om dei vart verande.

Einar Gerhardsen returnerte til Oslo sommaren 1940.

Til Storbritannia[endre | endre wikiteksten]

Til det norske folk

Kongen og Regjeringa har i denne augneblunken set seg nøydt til å flytta sit sete og verka utanfor grensene i landet. Ved det brutale overfall som den tyske regjeringa utan varsel sat i verk, lukkast det for tysk hærmakt å setja fast seg i Noreg og etter kvart leggja den største delen av landet under seg. (...) Overkommandoen til forsvaret har difor rådd Kongen og Regjeringa til foreløbig å oppgje kampen innanlands. Og Kongen og Regjeringa har funne det som sin plikt å følgja dette råd. Dei flyttar difor no ut av landet. Men dei oppgjev ikkje dermed kampen for å gjenvinne Noregs sjølvstende. Tvert imot - dei vil halda fram med den utanfor grensene i landet. (...) Vi som sender dette ropet til dere i dette belet vi er nøydd til å forlata Noregs grunn, vi er avgjort på å setja alle våra krefter, vårt liv og alt vi eig, inn for Noregs sak. Vi trur vi snart skal få koma attende til eit fritt og sjølvstendig Noreg, og vi håpar vi skal kunna gjera det med ære. Haakon Johan Nygaardsvold

Frå Forsvarssjef general Otto Ruga Dere har høyrt Kongen og Proklamasjonen til regjeringa. Mostanden i Nord-Noreg skal opphøyra, til trass for at vi i dag står ubseiret her. Det er gjort for å spara denne landsdelen for ytterlegare øydeleggingar. (...) Men krigen held fram på andre frontar, - nordmenn er med i strida der. Den dagen kjem då dere atter kan reisa hovudet. Vent på dagen, vent med ro og tillit. Gøyr ikkje noko uoverveid som kan gje erobreren påskudd til represaliar. Overkommandoen til forsvaret den 9. juni 1940 Otto Ruge

forsvarssjef

I tida i Troms områdde Kongen og regjeringa både å verta verande i landet og å evakuera saman med britane. Den britiske sendemannen i Noreg, Cecil Dormar, var instruert om å pressa Kong Haakon til å reisa, fordi krigskabinettet i London frykta at det ville verta umogleg å samarbeida med Kongen og Nygaardsvold om frigjeringa av Noreg, dersom dei vart verande. General Carl Fleischer reiste saman med regjeringa, medan general Ruge vart, etter eige ønske, verande og førebudd til å i krigsfangenskap. Ruge var krigsfange til slutten til krigen. Det siste statsrådet vart halde klokka 14:00 7. juni i Bispegården, der vart Åre Sunde og Anders Fjelstad utnemnt til nye statsrådar.

Den norske regjeringa vart informert 31. mai om at dei allierte på grunn av krigen på kontinentet ville trekkja seg ut av Noreg. I statsråd 7. juni vart det bestemt at Kongen kronprinsen og regjeringa førebels skulle flytta til Storbritannia for å halda fram kampen utanfrå. Dei reiste frå Tromsø til London med den britiske kryssaren «Devonshire» 7. juni klokka 20:00. Kongen og kronprinsen var ombord i «Devonshire» saman med dei fleste statsrådar, med unntak av Koht ombord i «Fridtjof Nansen» som la ut dagen etter. Frihagen og Mowinckel var i Stockholm, Åre Sunde i London, og Anders Fjelstad i Paris. Med i følgjet var omkring 70 andre personar, milom anna sivile embetsmenn, offiserar og diplomatar for dei allierte landa. «Devonshire» kom Clyde 10. juni 1940.. «Fridtjof Nansen» kom til Tórshavn 10. juni, deretter til zEdinburgh 18. juni, der det òg var andre norske orlogsfartøy.

Kronprinsesse Märtha, prins Harald og hans systrer var tidlegare evakuert frå Elverum til Sverige.[6] Deretter vart dei evakuert frå den finske hamna i Liinakhamari.

Ruge utsette kapitulasjonen i Nord-Noreg så lenge at dei allierte i området skulle rekkja å trekkja seg ut, og at «Devonshire» var på sikker avstand. Han ynskte òg å demobilisera mest mogleg av dei norske soldatane før kapitulasjonen for å unngå omfattande krigsfangenskap. Ruge hadde samstundes lova å kapitulera så raskt at ein ikkje risikerte bombing av fleire byar, dette ville avhenge av flyvêret. Den totale kapitulasjonen vart underteikna i Trondheim 10. juni 1940. Betingelsene omfatta at den norske styrken i Aust-Finnmark, av frykt for Sovjetunionen, skulle verta ståande under kommando av fylkesmannen inntil dei vart avløyst av tyske styrkar. Ruge reiste med båt til Trondheim der han gjekk i fangenskap.

På denne tida kom ei gruppe sivile nordmenn til Tromsø, mellom anna Gerd Egede-Nissen, dei hadde reist gjennom Sverige og Finland, og håpt å få skyss til Storbritannia.

Eksil og retur[endre | endre wikiteksten]

Kongen sin hjemkomst i 1945

Fram til april 1942 sat statsrådane Mowinckel og Frihagen i Stockholm. Hambro kom til London hausten 1944. Eksil-regjeringa går òg under namnet «London-regjeringa». Noreg var saman med Nederland dei to okkuperte land som hadde ei anerkjend regjering under krigen.[7] Regjeringa heldt sit første møte i eksil 11. juni. Regjeringa og kongen erklærde 24. juni at dei enno ville oppfylla sin forpliktingar overfor Noreg. Den 27. juni 1940 kravde Stortinget Kong Haakons avgang, eit krav han tilbakeviste i sin tale den 8. juli, blant anna med den grunngjevinga at «det forslaget Presidentskapet har tenkt å leggja fram for Stortinget, er vorte til gjennem ein avtalt med dei tyske okkupasjonsstyresmaktene i Noreg. Det er såleis ikkje uttrykk for eit fri norsk beslutning, men resultatet av ei tvangmakt utøvd ved framandt militær okkupasjon.» Med på flukta frå Noreg var omkring 20 sivile tenestemenn.[8] I tillegg kom Nortraships administrasjon samt personell ved ambassaden. Det var usikkert om Storbritannia lét seg forsvara mot tyske angrep og dei var difor førebudd til å flykta til Canada. Frå 1940/41 heldt sentraladministrasjonen til i Kingston House sentralt i London.[9]

Eksilregjeringa hadde først ein liten stab med berre nokre få embetsmenn og forretningsmenn. Etterkvart vart det etablert ein administrasjon med mange nordmenn og mange utlendingar. Departementsinndelinga var omtrent som heime med tillegg for spesielle område som sjøfart og gjenoppbygging av Noreg. Den norske handelsflåten vart beslaglagd ved provisoriske anordninger 22. april og 18. mai og danna det økonomiske grunnlaget for Noreg i eksil og norsk krigføring. Over 90 % av inntektene til eksilregjeringa kom frå Nortraship.[10]

Nygaardsvold, resten av regjeringa, Hambro og 700 andre nordmenn vende heim frå eksil 31. mai. Kronprins Olav vende attende 13. mai, medan kong Haakon, kronprinsesse Märtha og dei tre borna vende attende 7. juni - det allierte militærstyret av Noreg vart samstundes formelt avslutta og styringa overlate til sivile norske styresmakter. Stortinget valt i 1936 tredde saman 14. juni og Einar Gerhardsen vart statsminister for ei samlingsregjering 25. juni.

Personar[endre | endre wikiteksten]

  • Kong Haakon VII
  • Kronprins Olav
  • Johan Nygaardsvold, statsminister
  • Halvdan Koht, utanriksminister til 1940/41
  • Trygve Lie, til handels- og forsyningsminister, utanriksminister frå 1940/41
  • Oscar Torp, finansminister til 1942, forsvarsminister
  • Terje Wold, justisminister
  • Sverre Støstad, sosialminister
  • Olav Hindahl, arbeidsminister, handelsminister frå 1942
  • Nils Hjelmtveit, kyrkje- og undervisningsminister
  • Åre Sunde (Venstre), forsyningsminister, skipsfartsminister frå 1942
  • Andar #seg Fjelstad (Bondepartiet), minister utan portefølje til 1943
  • Andar #seg Frihagen, minister utan portefølje i Stockholm til 1942, til forsynings- og gjenreisingsminister
  • Sven Nielsen (Høgre), konsultativ statsråd (utan portefølje), leiar for Revisjonskontoret til Staten, handelsminister frå mars 1945
  • Carl Gustav Fleischer, generalmajor, øvstkommanderande i Nord-Noreg, døydde i Canada i 1942
  • Henry Diesen kommanderande admiral (sjef for marinen i eksil) til 1941, deretter i USA
  • C.J. Hambro, stortingspresident, etter kort tid i London reiste han til USA
  • Birger Ljungberg, forsvarsminister til 1941, deretter militærattache i Canada og USA
  • Johan Ludwig Mowinckel, minister utan portefølje i Stockholm til 1942, døydde i Canada 1943
  • Kronprinsesse Märtha med borna Harald, Astrid og Ragnhild
  • Øivind Lorentzen, skipsfartsdirektør, leiar av Nortraship

Tidslinje[endre | endre wikiteksten]

Senkingen av «Blücher» forseinka landgangen i Oslo
  • 7. april: Admiralitetet i London informera Noreg om tyske skip i Nordsjøen
  • 8. april
    • Tyske krigsskip observert på veg nordover gjennom Storebælt
    • Klokka 13:00: MS «Rio de Janeiro» senka, overlevande til Lillesand
    • Klokka 22:00: Leif Welding-Olsen varslar om tysk marine i ytre Oslofjord
    • Klokka 23:20: Overkommandoen til hæren vert varsla om angrep i ytre Oslofjord.
    • Klokka 23:30: Ljunbgerg varsla Nygaardsvold

9. april[endre | endre wikiteksten]

    • Klokka 01:30: Regjeringa hadde krisemøte på Victoria Terrasse, Koht konstaterte av landet var i krig
    • Klokka 4:30: Den tyske sendemannen Curt Bräuer kom til UDs lokalar OG møtte Koht
    • Klokka 04:15: Tyske styrkar kryssa grensa inn i Danmark
    • Klokka 04:21: «Blücher» senka
    • Klokka 07:00: Regjeringa og medlemmar av Stortinget ut av Oslo med tog
    • Ca. klokka 07:00: 80 tyske fly på veg mot Oslo vart angripen av norske jagarfly, tyske fly landet på Fornebu og tok kontroll
    • Tidleg morgon og formiddag: den franske, britiske og amerikanske legasjonen evakuerte og flykta nordover
    • Klokka 11:00: Overkommandoen til hæren flytta til Eidsvoll
    • Utover formiddagen: Tyske styrkar sette til livs Oslo sentrum
    • Klokka 13:00: Stortingmøte på Hamar
    • Klokka 19:32: Quisling erklærde statskupp i radiotale
    • Klokka 20:00: Ut av Hamar med tog til Elverum, tilkome 21:10
    • Klokka 21:20: Nytt møte der Elverumsfullmakten kom i stand, Stortinget oppløyst
    • Ca. klokka 21:00: Den britiske og franske legasjonen forlét Høsbjør, nokon mot Elverum nokon mot Lillehammer
    • Klokka 23:00: Tyske soldatar leidde av Eberhard Spelar gjekk inn i Hamar
Diplomatar søkte tilflukt på Høsbjør hotell 9. april

frå 10. april[endre | endre wikiteksten]

    • Ca. klokka 02:00: Styrken til spelar stansa ved Midtskogen før Elverum
    • Kongen og Koht møtte Curt Bräuer i Elverum
    • Statsråd i Nybergsund avviste det tyske ultimatumet («Neiet til kongen»)
    • Formiddag: Tyske styrkar tok Værnes flyplass
    • Det britiske krigskabinettet opna for landgang i Namsos og Åndalsnes
  • 11. april:
    • Kongen og kronprinsen overnatta på Heggemoen sør for Nybergsund
    • Statsråd i Nybergsund, regjeringa slutta seg til neiet til kongen
    • Bräuer møtte kongen i Nybergsund for å overtala han
    • 17:00-18:00: Nybergsund vart bomba, kongen med fleire søkte tilflukt i skogen
    • Elverum vart bomba
    • 21:00: Regjeringa forlét Nybergsund
  • 12. april:
    • Nygaardsvold mfl. til Tofte ved Hundorp
    • Koht, Hjelmtveit og Torp til Sverige
  • 13. april: Nygaardsvold mfl. til Lesjaverk
  • 14. april:
    • Statsråd på Otta
    • Tyske fallskjermstyrkar besette Dombås
    • Britisk/fransk landgang i Namsos
  • 15. april: Quisling pressa til å gå av, Administrasjonsrådet tok over
  • 15. april: Koht og Torp kom til Otta frå Sverige
  • 17-18. april: Britisk landgang på Åndalsnes
  • 18. april: Ministrane Frihagen, Lie, Ljungberg og Torp kom Åndalsnes.
  • 19. april klokka 11:00: Tyske fallskjermstyrkar ved Dombås overgav seg
  • 19. april: Britiske styrkar til Lillehammer og Fåberg
  • 21. april ca. klokka 22:00: Kongen, Nygaardsvold med fleire forlét Sandbu i Vågå
  • natt til 22. april: Tilkome Stuguflåten
  • 22. april:
    • Regjeringsmøtet på Stuguflåten vedtok Nortraship
    • Kongen og kronprinsen til Åndalsnes om kvelden.
  • 23. april: Kongen og regjeringa til Molde
  • 24. april: Øivind Lorentzen, Åre Sunde og delar av gulltransporten med HMS «Galatea» frå Åndalsnes til Stortbritannia
  • 25. april: Bombingen av Molde byrja[11]
  • 26. april (kveld): Tyske styrkar tok Kvam etter harde kampar
  • 28-29. april: Kristiansund vart bomba til ruinar
  • 28. april: Britane avgjorde å trekkja seg ut av Sør-Noreg
  • 29. april:
    • Molde bomba og brunnen
    • kl 21:00: Siste statsråd i Molde
    • kl 21:00: HMS «Glasgow» la til kai
  • 30. april:
    • Klokka 01:00: Kongen, kronprinsen og ministrar og dessutan delar av gullbeholdningen evakuert frå Molde til Tromsø med HMS «Glasgow»
    • Ruga og overkommandoen til Battenfjordsøra
    • Britiske styrkar forlét Dombås retning Åndalsnes
    • Forsvaret av Sør-Noreg oppgitt
    • Natt til 1. mai: Brannbombing av Kristiansund, Åndalsnes og Sunndalsøra[12]

Mai[endre | endre wikiteksten]

HMS «Devonshire» evakuerte kongen med fleire frå Tromsø 7. juni
  • 2. mai:
    • kl 02:00: Dei siste britane forlét Åndalsnes.
    • Tyske styrkar rykte inn og heiste flagga kl 15:00
    • Sunndalsøra rådde over av Fischers gruppe.
  • 4. mai: Allierte styrkar evakuerte Namsos
  • 9. mai: Gulltransporten kom Tromsø
  • 10. mai:
    • Tyske styrkar sette til livs Hemnesberget
    • Tyske styrkar gjekk inn Be-Ne-Lux og angrep Frankrike
    • Britiske styrkar okkuperte Island
    • «Snorre» med Einar Gerhardsen og andre sivile flyktningar frå gulltransporten kom Tromsø
  • 13. mai: Nederlands dronning Wilhelmina flykta til England
  • 16. mai: Belgias regjering forlét Belgia (Brussel sett til livs 17. mai)
  • 17. mai: Tyske styrkar sette Mo til livs i Rana
  • 18. mai: Koht og Ljungberg til Tromsø frå Storbritannia
  • 24. mai: Gulltransporten med HMS «Enterprise» til Storbritannia
  • 27. mai: Bodø vart bomba
  • 28. mai: Narvik vart gjenerobret

Juni[endre | endre wikiteksten]

  • 3. juni: Koht møtte Sveriges utanriksminister i Luleå
  • 7. juni: Kongen, kronprinsen og regjeringa forlét Tromsø
  • 8. juni: «Fridtjof Nansen» (1930) frå Tromsø til Færøyene med Koht, Unni Diesen, Henry Diesen og Gerd Egede-Nissen
  • 10. juni: Norske militære styrkar overgav seg
  • 11. juni: Kongen, kronprinsen og regjeringa kom til London

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

Referansar[endre | endre wikiteksten]

  1. Det tyske felttoget, s. 66.
  2. «Gulltransporten 1940» (PDF). 75 år NNUM 1936-2011: 21. 2011. 
  3. Dagbladet
  4. avisartikkel basert på boka
  5. Åndalsnes
  6. London-regjeringa.'
  7. Skodvin s. 85
  8. «Mine plikter - «Kongens andre nei»». 
  9. Noreg i krig.
  10. Arkivverket
  11. Gulltransporten 9. april 1940. 1974. ISBN 82-03-06336-5. 
  12. Molde og Romsdal i krigstiden 1940-1945 (med utdrag fra bøkene). 1970. 

Referansefeil: <ref>-merke med namnet «Fred1» definert i <references> vert ikkje nytta i teksten føre.
Referansefeil: <ref>-merke med namnet «krigslex» definert i <references> vert ikkje nytta i teksten føre.
Referansefeil: <ref>-merke med namnet «Berntsen» definert i <references> vert ikkje nytta i teksten føre.
Referansefeil: <ref>-merke med namnet «Dagsavisen» definert i <references> vert ikkje nytta i teksten føre.
Referansefeil: <ref>-merke med namnet «Hirsti» definert i <references> vert ikkje nytta i teksten føre.
Referansefeil: <ref>-merke med namnet «Haavardsholm» definert i <references> vert ikkje nytta i teksten føre.
Referansefeil: <ref>-merke med namnet «Koht» definert i <references> vert ikkje nytta i teksten føre.
Referansefeil: <ref>-merke med namnet «MuntheKaas» definert i <references> vert ikkje nytta i teksten føre.
Referansefeil: <ref>-merke med namnet «Nygaardsvold» definert i <references> vert ikkje nytta i teksten føre.
Referansefeil: <ref>-merke med namnet «Ruge» definert i <references> vert ikkje nytta i teksten føre.
Referansefeil: <ref>-merke med namnet «Reid» definert i <references> vert ikkje nytta i teksten føre.
Referansefeil: <ref>-merke med namnet «Skodvin1991» definert i <references> vert ikkje nytta i teksten føre.
Referansefeil: <ref>-merke med namnet «Tamelander» definert i <references> vert ikkje nytta i teksten føre.

Litteratur[endre | endre wikiteksten]

  • Alf R. Jacobsen: Neiet til kongen : 10. april 1940, Vega forlag, Oslo 2010