Forsvarets tryggingsavdeling (FSA)

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Hopp til navigering Hopp til søk
Broom icon.png Denne artikkelen kan ha godt av ein språkvask, som reinskar opp målføringa og/eller innfører same språkstilen overalt.
Broom icon.svg Denne artikkelen kan ha godt av ei opprydding for å nå ein høgare standard og/eller for å verta i tråd med standardoppsettet. Sjå korleis du redigerer ei side og stilmanualen for hjelp.


Forsvarets tryggingsavdeling (FSA) er ein til tryggleiks- og kontraetterretningsavdeling i Forsvaret. Sjefen for FSA er offiser med grad som oberst eller kommandør. Mottoet til avdelinga er Kunnskap, Haldningar, Truverde.

Oppgåver[endre | endre wikiteksten]

FSA skal på vegne av Forsvarssjefen (FSJ) utføra følgjande oppgåver:[1][2]

  • vera ein sentral stabsfunksjon for førebyggjande tryggleiksteneste i Forsvaret og ivareta det overordna ansvar for utøvinga av førebyggjande tryggleiksteneste i Forsvaret i medhold av sikkerhetsloven
  • sjå til at det finst tilfredsstillande system for internkontroll, gjennom planlagde, systematiske og dokumenterte tiltak, for å sikra at Verksemda til forsvaret vert organisert, vert utført og vert revidert i samsvar med krav sett fast i og i medhold av sikkerhetsloven
  • representera forsvarssjefen i samarbeidde med Tryggleikstenesta til politiet og Nasjonal tryggleiksstyresmakt (NSM) i tryggleikssaker
  • representera forsvarssjefen i nasjonale og internasjonale samarbeidsorgan innan tryggleiksteneste. Ved internasjonal aktivitet innanfor NSMs ansvarsområde etter sikkerhetsloven § 9 b) eller innanfor NSMs ansvar for IKT-tryggleik og NorCERT, som definert i § 29 første ledd i instruks for sikkerthetstjenesten i Forsvaret, skal aktiviteten på førehand koordinerast med NSM[1]
  • halda oversyn over det tryggleiksmessige risikobiletet som omgjev Forsvaret og norsk militær aktivitet både heime og ute, og vera forsvarssjefen sin og rådgjevaren til underlagde sjefar innan førebyggjande tryggleik
  • vera sentral klareringstyresmakt for personell i Forsvaret, med unntak av E-personellet til tenesta (FSA er den klareringstyresmakta som handterer størst volum saker, med over 20 000 klareringsaker pr. år)[3]
  • utøvt militær kontraetterretning, herunder vera kontaktpunkt for militær kontraetterretning i NATO og i bilaterale samarbeidstilhøve
  • vera overordna fagmyndighet for vakt og sikring i Forsvaret

FSA har delegert styresmakt frå NSM å vera «Designated Security Authority» i Noreg, for NATOs «Request for visit»-system. (Ansvar for å kontrollera tryggleiksklarering, av framande statsborgarar som vitjar Avdelingane til forsvaret og forsvarsindustri. Samt verifiserer tryggleiksklarering til norske statsborgarar som vitjar forsvaret i andre land og forsvarsindustri.)

FSA løyser desse oppgåvene ved å innsamla informasjon som gjeld tryggleiksrisiko og sårbarheter i Forsvaret, for deretter å kunna analysera informasjonen og utarbeidt anbefalinger og pålegg.

Ei løynleg teneste?[endre | endre wikiteksten]

FSA er ikkje ein «løynleg teneste».[4] I Noreg er det berre Tryggleikstenesta til politiet (PST), Etterretningstjenesten (ETJ) og Nasjonal tryggleiksstyresmakt (NSM) som kan omtalast som «dei løynlege tenestene», då dei har eigne særskilde lovar og avgjerder som gjev eksklusiv styresmakt og oppgåver.

FSA kan derimot namngjevast som ein EOS-teneste då den er under direkte og målretta kontroll av Stortinget sitt EOS-utval (på lik linje med PST, ETJ og NSM).[5]

Rettstryggleik og FSAs juridiske mandat og forankring[endre | endre wikiteksten]

Innanfor eit demokratisk samfunnssystem er rettstryggleiksprinsippet som avgrensar makta til staten ovanfor den enkelte borger og respekt for menneskerettane fundamentalt. Rettsikkerhetsprinsippet er forankra I Grunnlova si §99 som forbyr at militær makt brukast mot borgarane til staten med mindre anna er avgjord i lov eller ved opprør.[6] Og dessutan §110c som pålegg staten dens organ å respektera dei menneskerettane som Noreg har slutta seg til.[7]

Då FSA ikkje er ein «løynleg teneste», avgrensar rettsikkerhetsprinsippet FSA mandat til å berre gjelda internt i Forsvaret. Difor må kvar og ei handling som FSA utfører eller pålegg dei gir, vera hjemlet i dei alminnelege rettsreglane om:

  • Førebyggjande tryggleiksteneste , ov om forsvarsløyndomar, militære straffelov og lov om militærpolitistyresmakt.[8][9][10][11]
  • Forsvarsdepartementet instruks for tryggleiksteneste i Forsvaret[12]
  • Sedvane rett / FSJ Kommandostyresmakt til å gje avgjerder innanfor Forsvaret[13][14]
  • Internasjonale avtaler og traktatar om militær tryggleik som Noreg har tiltredd gjennom medlemskap i NATO.

Demokratisk kontroll av FSA[endre | endre wikiteksten]

Som ein konsekvens av Lundkommisjonen rapport som konkluderte med at det særleg i 1960- og 70-åra hadde pågått ein omfattande ulovleg politisk, var det eit sterkt politisk ønske om å etablera ei kontrollordning for EOS-tenestene ved å sørgja så langt for som mogleg at ulovlighetene frå tidlegare ikkje skulle få gjenta seg. Ein kan i dag at alle tre pilarar i maktfordelingsprinsippet (skiljet mellom Lovgivande, Utøvande og Dømmande makt) i staten kontrollerer FSA.

Lovgivande makt

Stortinget vedtok i 1995 ein eige lov med forskrift om ei parlamentarisk forankra kontrollordning for "etterretnings-, overvåkings- og tryggleiksteneste" Utvalet har sidan skipinga ført ein regelmessig og tett kontroll av EOS tenestene.[15][16][17] Utvalet avgir årleg ein rapport til Stortinget der alle avvik og uregelmessigheter vert påpekt.[18]

Utøvande makt

Den utøvande makta sin egenkontroll av FSA skjer av fleire ulike etatar og organ:

  • Å kontrollera at avgjerdene i Sikkerhetsloven med forskrifter (herunder avgjerder rundt tryggleiksklareringar) følgjast og det er ensartet tolking av denne. Er FSA underlagd tilsynsstyresmakt til Nasjonal tryggleiksstyresmakt.
  • Kontrollen til sivile samfunnet av Forsvaret (herunder FSA) utførast gjennom Forsvarsministeren og Styringsdialogen til forsvarsdepartementet med heimel i #den konstitusjonelle ansvara til statsråden ovanfor Stortinget og det formelle Tilsynsutvalet for FSA (TFF).
  • Foresattes kontroll av FSA vert utøvt gjennom Forsvarssjef / Sjefen for Forsvarsstaben og Forsvarssjefen sin internrevisjon. Forsvarssjefen har ansvar å regelmessig orientera Forsvarsministeren om FSA aktivitetar.
Dømmande makt

Den dømmande makta (domstolane) utøver kontroll med FSAs fremgangsmåte, saksgang og bruk av tvangmidlar i rettssaker der einskildpersonar kan siktast for brot på tryggleiksavgjerder.

Avdelingsmerkje[endre | endre wikiteksten]

Shoulder patch worn by NORDSS military personnel on no.2 service uniforms

FSA avdelingsmerke er utforma etter dei tradisjonelle heraldiske reglene og tradisjonar i Noreg. Avdelingsmerket vart godkjent i 2003 av Forsvarssjefen og symbolikken er som følgjer:

  • Krona er symbolet til statsoverhovudet og representerer den utøvande makta i staten.
  • Grunn/Livrè-fargen er grøn. Dette stammar frå andre verdskrig og dei norske styrkane i Storbritannia, som adopterte britiske marker og symbol for grad og tenestefelt. Grønt (utan andre kombinasjonar) var fargen på våpenstripa for Etterretning og Tryggleiksteneste. Dette sest blant anna i dag på bereten til den britiske hæren etterretningskorps (Intelligence Corps), som er sypressgrønn.
  • Sølv-nøkkelen representerer tilgjenge til gradert informasjon som er eigedomen til statsoverhovudet og må vernast.
  • Løven er basert på riksvåpenet. Den representerer styrke til å vakta nasjonen, og dens faste grep rundt nøkkelen symboliserer ansvaret å verna tilgjenget til den graderte informasjon.

Historikk – tryggleiksteneste innanfor Forsvaret frå 1945 til i dag[endre | endre wikiteksten]

Under den andre verdskrigen etablerte hjemmefronten «kontrolltenesta» som sørgde for å avlytta telefonlinjene til okkupasjonsmakta i Noreg og dreiv kontra-overvåkning. Innanfor dei Norske styrkane i utlandet vart det i Overkommandoen til forsvaret etterretningsavdeling organisert seksjonar som hadde ansvar for tryggleiksklarering og for kryptosikkerhet. I 1946 fekk ein Forsvarsstaben i staden for Overkommandoen til Forsvaret som koordinerande topporgan, og etterretningsstaben vart omdøypt til Fst II. Den vart blant anna fagmyndighet for personelltryggleik, fysisk sikring og tryggleiksutdanning. I 1953 vart staben omdøypt til Fst/E. Frå 1946-47 overtok Andreas Lerheim som leiar av tryggleikskontoret inntil han slutta i 1951 og vart erstatta av Jack Hella.

I 1953 vart det innan Fst/E oppretta ein eiga avdeling, avdeling II, med ansvar for tryggleikstenesta. Sjef for avdelinga vart den dåverande sjefen for tryggleikskontoret Jack Hella. Han vart erstatta av Ola Evensen i 1955. I 1960 vart avdeling II oppløyst og oppgåvene fordelt på dei øvrige kontora. I 1964 vart den retta opp igjen, og frå 20. april 1965 vart Tryggleiksstaben skilt ut som eigen fagstab i Overkommandoen til Forsvaret, med oberst Carl Ruga som sin første sjef.

Fram til 1965 var tryggleikstenesta i den sivile statsforvaltinga det enkelte departement i prinsippet ansvarleg, med det interdepartementale kontrollutval (Koordineringsutvalget under Tryggleiksutvalet til Regjeringa ) skulle sjå til at avgjerdene om vern av graderte dokument vart følgd. Ved kgl vert reitt 24. september 1965 vart forsvarsministeren utpeikt som ansvarleg for den førebyggjande tryggleikstenesta òg i den sivile forvaltinga. Tryggleiksstaben vart då koordinerande og kontrollerande fagmyndighet både for Forsvaret og den sivile forvaltinga.

Som ein av dei mest særegne statsinstitusjonar vart FO/S frå tid til annan rett beskyldninger om ulovleg overvåkning av norske borgarar. For å undersøkja desse nedsette Stortinget på 1990-talet ein granskingskomité. Lund-rapporten til kommisjonen frikjende FO/S for ulovleg overvåkning i nyare tid etter at POT (noverande PST) overtok føring av register over antekne personar som kunne utgjera ein trussel mot tryggleiken til riket.

Det vart derimot retta kritikk mot at Forsvaret hadde mogleg for stor inngripen inn i det sivile samfunnsliv og at saksarbeid ved klareringar ikkje hadde tilfredsstillande forvaltningsmessige standardar. Dette førte direkte til at EOS-utvalet vart permanent etablert og dessutan sikkerhetsloven med forskrifter vart vedteken av Stortinget.

Eit av Lund-forslaget til kommisjonen var at FO/S vart splitta i to, éin kvar for sivil og militær sektor av samfunnet. Den 1. januar 2003 vart så FO/S nedlagt og Nasjonal tryggleiksstyresmakt vart oppretta med ansvar for den sivile sektoren og totalforsvaret, medan Tryggleiksavdelinga til forsvaret (FSA) fekk ansvar for den militære sektoren.

FSA skifta namn til Tryggleikstenesta til forsvaret (FOST) den 1. januar 2009. Den 13. november same år kunngjorde ny forsvarssjef, general Harald Sunde, at FOST i samsvar med utkast til ny instruks utarbeidde av Forsvarsdepartementet skulle skifta namn tilbake til FSA, då det var behov for å gjera tydeleg at styresmaktsområdet berre var innanfor Forsvaret.

FSA i media[endre | endre wikiteksten]

2010[endre | endre wikiteksten]

a) Har ikkje vore i Rullane til forsvaret

I samband med WikiLeaks avsløringer vart det kjent at ein person med norsk pass vart i 2004 pågripe i Bagdad mistenkt for å vera leigemordar på oppdrag for opprørarane i landa. Det vart her òg reist spørsmål om vedkomande kunne ha tilknyting til norske statlege etatar. Undersøkingar FSA har gjort viste at vedkomande aldri hadde hatt eit samband med Forsvaret.[19]

b) Mistar tryggleiksklarering og jobb

Ein tilsett i Forsvaret fortel sin versjon av hendingar og opplevingar rundt ein klareringprosess, kor vedkomande har mista tryggleiksklareringen sin. der det blant anna vert trekt inn hans giftarmål med ein russisk statsborgar som hadde berre 2½ års opphald i landet. I den same artikkel utaler Forsvaret at: «Den som undergår ein klareringprosess står sjølv fritt til å gje sin versjon i saka til offentligheten, noko Forsvaret på sin side ikkje kan.» Då sikkerhetsloven berre gjev opning for at opplysningar i saka kan gjevast til EOS-utvalet og til klageinstans som er Nasjonal tryggleiksstyresmakt.[20]

2009[endre | endre wikiteksten]

a) Moland og French-saka

I samband med Moland og French-saka i Kongo kom det fram opplysningar at hausten 2007 var både Tjostolv Moland og Joshua French tilsett i Telemark bataljon (TMBN), French var tilsett i bataljonen frå 1. januar 2007. Moland kom til avdelinga 12. april 2007, etter å ha tjenestegjort i Garden frå august til desember året før.

Med 14 dagars mellomrom, høvesvis 25. september og 10. oktober, forsvann Moland og French ut av bataljonen. Etter det Aftenposten fekk stadfesta frå sentrale kjelder i Forsvaret, var detta ufrivillig. French og Moland tilbakeviser dette.

Ved to høve var det inngitt bekymringmeldinger på French. Ved første høve fekk han halda på stillinga. Bakgrunnen for at dei to vart ynskt ut, var blant anna opplysningar som vart samla av Tryggleiksavdelinga til forsvaret (FSA). Dei gjekk ut på at «eit miljø i Telemark bataljon» freista å rekruttera medsoldater til private, væpna oppdrag i Afrika.[21]

b) FOST-saka (omtalast i eigen artikkel)

2008[endre | endre wikiteksten]

Artikkel om klareringsak der eit HV-befal fekk avslag på sin søknad om fornya tryggleiksklarering, ifølgje han sjølv pga hans ekteskap til ein russisk statsborgar. Forsvaret kunne ikkje kommentera saka då det ville bryta personvernet til vedkomande. I EOS utvalet sitt førebelse årsrapport for 2008 er saka ikkje nemnt. Sikkerhetsloven §21 spesifiserer kva for punkt som skal vurderast ved ein tryggleiksklarering.[22]

2007[endre | endre wikiteksten]

Artikkel om at FSA åtvara personell mot å vera for ivrige på Facebook då ein frykta at aktiviteten i vondaste fall kunne kosta liv. FSA har blant anna avdekt fleire tilfelle kor tilsette med høgt tiltrudde stillingar har diskutert Forsvaret sitt IKT-installasjonar i detalj på internett. Nasjonal tryggleiksstyresmakt gav seinare ut i 2008 eit temahefte som vart omtalt i fleire medium.[23]

2006[endre | endre wikiteksten]

Artikkel omhandlar tillitsbrot blant tilsette og sensitive dokument på avveie, og dessutan tiltak sett i verk etter at Forsvaret fekk kritikk av Stortinget for fleire brot på sikkerhetsloven. Det vert vidare vist til EOS utvalet sitt årsmeldinger.[24]

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

Referansar[endre | endre wikiteksten]

  1. 1,0 1,1 Instruks for Tryggleikstenesta i Forsvaret
  2. Arkivert 19. juni 2009 på Wayback Machine.
  3. EOS-skildringa til utvalet av FSA – siste linje
  4. Inga løynleg teneste
  5. EOS-skildringa til utvalet av kontrollområde
  6. §99 Rettsikkerhetsparagrafen
  7. §110c Menneskerettsparagrafen
  8. Sikkerhetsloven med forskrifter
  9. Løyve om forsvarsløyndomar
  10. Militære straffelov
  11. Løyve om militærpolitistyresmakt
  12. Instruks for tryggleiksteneste i Forsvaret
  13. FSJ Grunnlagsdokument Tryggleik
  14. Instruks for Sjef FSA
  15. EOS loven
  16. EOS instruksen
  17. Historikk om EOS utvalet
  18. EOS utvalet sitt årsmelding til Stortinget
  19. Nrk – Har ikkje vore i våra rullar
  20. Dagsavisen – Mistar tryggleiksklarering og jobb
  21. Aftanposten – Tvinga ut av Forsvaret
  22. Kapittel 6.
  23. Arkivert 4. mars 2016 på Wayback Machine.