Frigjeringa av Aust-Finnmark

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Hopp til navigering Hopp til søk
Oppslag i svensk avis 17. januar 1945.

Frigjeringa av Aust-Finnmark frå tysk okkupasjon fann stad hausten 1944, etter at sovjetiske soldatar kom til Bjørnevatn 25. oktober 1944. I resten av Troms og Finnmark kom frigjeringa først 8. mai 1945. Etter tvangsevakueringa og nedbrenninga av Finnmark og Nord-Troms vart resten av Finnmark og Nord-Troms i stor grad verande i ingenmannsland, delvis under tysk kontroll. Den norske regjeringa i London etablerte allereie i november 1944 kontakt med sivile styresmakter i Aust-Finnmark. Ifølgje fylkesmannen Peder Holt hadde det ikkje vore problem å samarbeida med dei russiske soldatane.

Bakgrunn[endre | endre wikiteksten]

Kartet viser den tyske hæren sin tilbaketrekning under Lapplandkrigen sumaren 1944 då tre tyske armékorps måtte gjera retrett frå Finland til Noreg. Tyskarane trekte seg i løpet av hausten tilbake til områda sør og vest for Lyngen og øydela alt som låg austom å hindra fienden å rykka fram.

Våren 1944 hadde sovjetiske styrkar overtaket ved fronten mot Finland og USA pressa på for at Finland skulle innleia fredsforhandlingar med Sovjetunionen. Sovjetiske styrkar innleidde eit stort angrep på den finske fronten 9. juni 1944 og erobra Det karelske neset og Viborg. Mannerheim vart 4. august vald til president og 4. september var det våpenkvile. Tyskland var førebudd på at Finland ville gje opp og hadde planar for tilbaketrekning frå Lappland og Finnmark. Den tysk-finske alliansen opphøyrde 2. september og Finland var ifølgje fredsvilkåra med Sovjetunionen forplikta til å sørgja for at alle tyske styrkar hadde forlate landet innan 15. september. Etter kampar mellom tyske og finske styrkar ved Torneå og Rovaniemi trekte dei tyske styrkane seg unna. Hitler godkjende 3. oktober Operasjon Nordlicht og tilbaketrekningen frå finsk Lappland byrja midt i oktober. Tilbaketrekningene skjedde via Ivalo-Karasjok og Karesuando-Skibotn.[1]

Etter landgangen i Normandie i juni 1944 frykta Tyskland at dei allierte kunne setja inn sjøstridskrefter mot Nord-Noreg. Kystforsvaret i Finnmark vart difor halde operativt så lenge som mogleg.

Omkring 200 norsk partisanar hadde frå 1941 sent rapportar om tyske stillingar, infrastruktur og skipsrørsler til Sovjetunionen. Omkring 50 av partisanane hadde vore i Sovjetunionen på opplæring i spionverksemd. Verksemda til partisanane bidrog til Frigjeringa av Aust-Finnmark.[2]

Sovjetisk offensiv[endre | endre wikiteksten]

Norske partisanar hoppa hausten 1944 ut i fallskjerm bak tyske linjer for å førebu sovjetisk landgang på Varangerhalvøya. Mellom desse var Dagny Sibblund (som kan ha vore Noregs første kvinnelege fallskjermhopper) og Trygve Eriksen.[3]

På Murmanskfronten sto dei tyske styrkane i 1944 langs den same linja som dei hadde halde sidan 1941. På sovjetisk side stod den 14. arme med seks divisjonar og åtte brigadar oppmarsjert. Dette utgjorde omkring 100.000 soldatar, 2000 artilleri og bombekastere, 125 stridsvogner og 1000 fly. Sovjetisk styrkar angreip 7. oktober i retning Luostari-Petsamo som vart teken 15. oktober. Tyske styrkar trekte seg tilbake over Korpfjellet til Tårnet i Sør-Varanger. Sovjetiske styrkar angreip på nytt 18. oktober i retning Grense Jakobselv, Boris Gleb og Salmijärvi. Tyske styrkar stod 22. oktober langs ei linje Jarfjord-Harefoss-Pasvikelva. Stillingane som var oppbyggd av tyske styrkar over 3 år vart tekne på 14 dagar. Dei tyske styrkane freista å halda Kirkenes så lenge som mogleg for å få gjennomført evakuering av styrkar og materiell. Soldatar vart av tryggleiksomsyn evakuert over land (riksveg 50), medan materiell og forsyningar vart frakta sjøvegen. Av omkring 100.000 tonn forsyningar som var i og rundt Kirkenes vart berre ein tredjedel redda, resten vart øydelagt. Tidleg 23. oktober gjekk sovjetisk marineinfanteri i land ved Kobholmfjorden, og dei rykte fram mot Vesle Jarfjord og mot Tårnet. I Pasvik gjekk sovjetiske styrkar over elva ved Trongsund og Fossgard. Ved Brattli-Solli-Neverskrukkevann vart det kraftige kampar og sovjektisk fremrykning stansa opp. Ved Elvenes vart òg sovejtisk fremrykning hindra av tysk motstand, og sovjetiske styrkar kryssa Jarfjorden for å angripa frå nord. Tyske styrkar trekte då vest om elva og sprengte brua ved Elvenes. Sovjetiske styrkar lukkast dermed ikkje å kryssa elva ved Elvenes og styrken vart omdirigert mot Kirkenes over Bøkfjorden. Sovjetisk fremrykning langs Pasvik-vegen i retning Bjørnevatn helt fram til 24. oktober.

Elvenes bru vart sprengt av tyske styrkar som trekte seg tilbake
Foto: Anders Beer Wilse 1928

Natt til 25. oktober gjekk sovjetisk marineinfanteri i land ved Holmengråfjorden og møtte ingen motstand ved Bøkfjorden fyr (som var evakuert av tyske styrkar). Klokka 5 om morgonen 25. oktober byrja sovjetiske styrkar å ta seg over Bøkfjorden frå Jakobsnes, og med støtte av artilleri lukkast det sovjetiske styrkar å rykka inn i Kirkenes, som stod i brann. Frå Bjørnevatn i sør rykte fleire sovjetiske styrkar fram, og midt på dagen var dei tyske styrkane i Kirkenes nedkjempa. Kvelden 25. oktober gjekk sovjetiske styrkar over Langfjorden og etter kort kamp vart Høybuktmoen frigjort 26. oktober.

Tyske styrkar byrja tilbaketrekning frå Varangerhalvøya 26. oktober. Ved Neiden stod 26. oktober eit tysk regiment som hadde trekt seg vest for elva og sprengt brua over Neidenelva. Tidleg 27. oktober angreip ein sovjetisk skibrigade Neiden, og det vart hard kamp heile dagen. Sovjetiske soldatar kryssa så elva ved Veineset og tyske styrkar trekte seg noko tilbake mot Hauksjø. Ein tysk bataljon trekte seg tilbake til Karlebotn 2. november. Dei siste kampane mellom tyske og sovjetiske styrkar på norsk jord var i Varangerbotn 6. november. Etter å sprengt brua over Tana elv forlét tyske styrkar Tana 7. november. Sovjetiske styrkar nådde Rustefjelbma 8. november og stansa fremrykninga der.

I kampane i Noreg frå 18.oktober 1944 mista, i samsvar med data frå den sovjetiske generalstaben som vart lagt fram for den norske regjeringa i januar 1945, 611 soldatar og offiserar livet, medan 1501 vart såra.[4] Totalt 15773 sovjetiske offiserar og soldatar vart drepne eller såra i heile offensiven, dei fleste altså på sovjetisk side av grensa.

Frå Kirkenes, Karasjok og Skibotn var hovudvegen mot Lyngen fullpakka dag og natt med marsjerande soldatar og militære køyretøy. Dei fleste tyske soldatar forlét Finnmark til fots. 18. desember vart den tyske styrken i Kautokeino trekt attende. Ved nyttår 1944-1945 hadde dei fleste tyske soldatar passert Lyngen. I februar 1945 pågjekk enno utskiping av materiell og forsyningar frå Alta og Hammerfest.

Den tyske overkommandoen avgjorde 28. oktober at alt austom Lyngen skulle raserast og folkesetnaden verta evakuert for å senka allierte operasjonar i området. General Rendulic fekk ansvaret for den brende jords taktikk i området. Berre nokre stadar i Varanger trekte tyske styrker så seg raskt tilbake at nedbrenninga ikkje vart gjennomført.

Regjeringa i London avgjorde i oktober 1944 å setja inn dei første regulære norske styrkar på norsk jord. Avsnittskommando Finnmark og 2. Bergkompani av den norske brigaden kom til Murmansk 6. november og til Kirkenes 10. november, og vart sett inn ved Rustefjelbma 27. november. Styrken stod under sovjetisk kommando til 6. februar 1945. Folkesetnaden i Finnmark og sovjeterne skal ha vore forundra over kor liten den norske styrken var. Få dagar etter frigjeringa av Kirkenes melde 1500 innbyggjarar seg som frivilljuge til dei norsk styrkane. Det var stor mangel på våpen og utstyr i byrjinga, men etter kvart vart Finnmarksbrigaden bygd opp til 2700 soldatar. Vinteren og våren dreiv dei norske soldatane patruljeverksemd på vidda, langs kysten og langs vegane. Arbeidet til den norske styrken vart sterkt hemma av øydelegginga i landsdelen og dei disponerte berre fiskeskøyter slik at tyske styrkar hadde framleis kontroll på sjøen.

Galleri[endre | endre wikiteksten]

75-årsmarkeringa for frigjeringa av Aust-Finnmark[endre | endre wikiteksten]

75-årsmarkeringa for frigjeringa av Aust-Finnmark er under planlegging for hausten 2019. I 2018 var det ein del debatt gjestelista.[5][6][7][8]

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

Referansar[endre | endre wikiteksten]

  1. Gamst, Thorbein (1984). Finnmark under hakekorset: "Festung Finnmark". Arendal: Agdin. ISBN 8273600009. 
  2. Klassekampen, 3.
  3. Søbye, Espen og Kjartan Fløgstad: Ingen flere medaljer.
  4. Operasjon asfalt. 2016. s. 27. ISBN 9788281042780. 
  5. «75-årsmarkeringen for frigjøringen av Øst-Finnmark». Nordnorsk Debatt (på bokmål). 
  6. «Uten russisk representasjon er 75-årsmarkeringen meningsløs og bør avlyses». Nordnorsk Debatt (på bokmål). 
  7. «Ber Erna invitere Putin til feiring av frigjøringen av Finnmark» (på norsk). 
  8. «Jonas: - Norge bør invitere Putin til frigjøringsjubileet». Dagbladet.no (på norsk). 20. oktober 2018. 

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]