Grensehandel

Bacon er ei vare der prisforskjellen mellom Noreg og Sverige er stor, noko som gjer det til ei populær vare ved grensehandel.

Foto: Kjetil Ree, 2014

Grensehandel er handel som går føre seg i grensetraktane mellom to land der borgarar frå eit av landa kjøper ulike varer i nabolandet med grunnlag i prisforskjellar. Grensehandel har vore vanleg i meir enn 100 år, og særleg sidan andre verdskrigen i Norden. Grensehandel omfattar strengt sett òg fenomenet tax-free-handel på ferjer, flyplassar og ved andre grensovergangar, men i politisk og økonomisk forstand skil ein likevel som oftast mellom normal grensehandel og tax-free-handel fordi vanleg grensehandel kjem av generelt ulike prisnivå, medan tax-free kjem av særreglar i avgrensa butikkar og reiseområde.

Eit bagasjerom fylt med brus og mineralvatn på grensehandel. 

Foto: Kjetil Ree, 2014

I norsk grensehandel i Sverige og Danmark er brennevin og tobakk overrepresentert, medan i tax-free-handelen er brennevin og kosmetikk overrepresentert i høve til normalt forbruksmønster.

Viktige grensehandelsområde

Svinesund Handelsområde i Strömstad kommune er eit døme på store butikkar som berre er bygde for å tena norske grensehandlarar. Norsk grensehandel i Sverige blir gjerne lett nedsetjande kalla for «harryhandel».

• Noreg-Sverige. Før 1980-talet gjorde svenskar ein del handel i Noreg, spesielt av sukker, margarin, mjøl og brød, men etter 1980-talet, med endra valutakurs (og oljeøkonomi i Noreg), har handelen snudd og går no utelukkande føre seg den andre vegen. Nordmenn handlar i dag spesielt kjøt, brennevin, vin, sukkervarer, øl og bensin i Sverige («harrytur»). Viktige salsstader for handlande frå Austlandet er Strömstad, Töcksfors/Årjäng og Charlottenberg. Trønderar og Nord-østerdølar dreg gjerne over grensa til Storlien. Heilt nord i Sverige trekkjer Abisko mange nordlendingar på handletur. Nordmenn handla for 11,4 mrd ENDÅ i Sverige i 2011, ein oppgang frå året før. Etter andre verdskrigen bygde «Margarinkongen» Per Løken seg opp på handel med svenskar i Magnor. Han fekk tilnamnet «Margarinkongen» fordi det var fordelaktige prisar på margarin i Noreg samanlikna med i Sverige.

Margarinhandel hjå kjøpmann Per Løken på Magnor (1954).

• Noreg-Danmark. Dei mange ferjesambanda over Skagerrak mellom Noreg og Danmark er utanfor sommarsesongen i stor grad basert på reisande som skal handla kjøtt, brennevin, vin, øl og diverse andre matvarer i Danmark eller ombord på båtane. Viktige anløpsstader er Hirtshals og Frederikshavn.

• Noreg–Tyskland. Dei låge prisane på øl, vin og brennevin i Tyskland lokkar handlelystne nordmenn endå lengre sør, over den dansk-tyske grensa. Der ligg det fleire større handlesenter nokre kilometer sør for grensa til Danmark. Slike reiser kan gjerast som dagstur med retur same kveld. Mange nordmenn nyttar ferjelinja mellom Kiel og Oslo for å dra på helgetur til Tyskland.

• Noreg-Finland. Fleire stader nær grensa til Noreg i finsk Lappland, som Kilpisjärvi, Karigasniemi, Nuorgam og Näätämö, hentar ein vesentleg del av næringsgrunnlaget frå grensehandel med innbyggjarar frå det norske nabofylket Troms og Finnmark. Det bur ikkje mykje lokal befolkning der som elles kunne nytta butikkane. Finland har senka alkoholskatten på grunn av grensehandel med Estland.

• Noreg-Russland. Nordmenn kjøper bensin for under halve prisen mot Noreg. Byggjemateriell og ein del anna blir òg kjøpt. Alkohol er billig i Russland, men får berre takast inn av dei som vore i Russland meir enn 24 timar. Mat er i hovudsak forbode å ta over grensa. Grenseboerbevis har frå 2012 gjeve løyve til å kryssa grensa utan visum.

• Sverige-Danmark/Tyskland. Svenskar gjennomfører ein svært stor grensehandel i Danmark, og denne auka sterkt etter opninga av Øresundbrua og utvidinga av dei tollfrie innførslekvotane i EU i 2003. Dei viktigaste varene er brennevin, vin, øl, tobakk og visse matvarer. Dei viktigaste handelsstadene er København, Helsingør og Fredrikshavn. I løpet av 2009 byrja handelen også å gå i den andre retninga på grunn av endra valutakurs, særleg for matvarer og klede, men kursen har sidan gått tilbake. Sidan 2003 har svenskar i aukande grad også reist til Tyskland, då den tollfrie kvota vart sterkt utvida og Tyskland har lågare alkoholprisar.

Dansk grensehandel i Tyskland: Ferjeselskapet Scandlines seglar mellom Rødbyhavn og Puttgarden kvar halvtime, og tek dei reisande til sin eigen «Border Shop». EU-reglar gjer at danskane og svenskane kan ta med seg store mengder varer tollfritt heim.

• Danmark-Tyskland. Danskar har i fleire år handla store mengder brennevin, øl, kjøt og andre hushaldsvarer i Tyskland. Dei største handelsstadene er Flensburg og på Fehmarn.

• Finland-Estland. Finnane grensehandlar mykje i Estland (frå sjølvstendet i 1991), men Finland reduserte alkoholavgiftene sine kraftig frå 2003. Både øl-, vin- og brennevinsavgiftene blei reduserte, og grensehandelen med ferjene til Tallinn gjekk merkbart tilbake. Dei siste åra har han teke seg noko opp att.

• England-Frankrike. Britar har i mange år handla særleg alkohol og ulike matvarer i Frankrike, og dette auka etter opninga av tunnelen under Den engelske kanalen.

• Nord-Irland-Irland. Irland har mykje billigare bensin enn Storbritannia. Mat og klede er billigare i Storbritannia. Det er ikkje passkontrollar på grensa mellom Nord-Irland og Irland.

• Canada-USA. Grensehandel mellom USA og Canada går begge vegar. Når det gjeld alkoholdrikkar er dette avhengig av avgiftsnivået i kvar enkelt amerikanske delstat. Bensin er billigare i USA, medan særleg apotekarvarer er billigare i Canada.

Tiltak mot grensehandel

Store forskjellar i alkoholavgifter mellom land gjer brennevin og anna alkoholhaldig drikke til populære varer å handla utanlands.

Det er ikkje eit klart mål i Noreg å bli kvitt all grensehandel, sjølv om grensehandelen både svekkjer sysselsetjinga i varehandelen på norsk side, og medfører miljøbelastningar og utslepp frå unødvendig bilkøyring. Målet synest å vera at grensehandelen ikkje skal auka for mykje.

Det er generelt to hovudgrupper av tiltak for å regulera eller dempa grensehandel - anten endring av særavgifter eller innførselsregulering gjennom kvotar. Noreg har brukt begge delar historisk - i 2002 og 2003 blei avgiftene på vin, øl og brennevin senka for å demma opp mot grensehandel i utlandet, og innførselskvotane er avgrensa til ei viss mengd for alkohol og kjøt.

I Sverige har ein senka ølprisane på grunn av grensehandel med Danmark og Tyskland, for å verna svenske bryggjeri. Sverige hadde i 2010 omtrent like ølprisar som Danmark, men høgare spritprisar, medan Tyskland hadde mykje lågare prisar. Finland har senka alkoholprisane for å minska handelslekkasjen til Estland, noko som igjen gjer det meir lønnsamt og attraktivt for nordmenn å gjennomføra grensehandel i Finland.

Grensehandel i EU

EU-landa oppheva all tax-free grensehandel i 1999, men innførte til gjengjeld ein svært stor innførslekvote for tradisjonell grensehandel med avgiftsbelagde varer. I EU er tollfri innførslekvote for grensehandelkjøp frå EU-land juridisk sett uavgrensa, men det finst ei indikativ grense for handhevinga til det svenske tollverket på 10 liter brennevin, 90 liter vin og 110 lit øl. Den nye og større tollkvoten blei innført i Sverige frå 2003, sju år etter at landet blei EU-medlem. Føresetnaden for kvotereglane i EU er at ein får ta ei rimeleg mengd for privat bruk, men ikkje for å selja vidare i heimlandet.

Ein spesiell grensvareg er snus, som er forbode å selja i heile EU, bortsett frå i Sverige. Ein del snusarar frå land som Danmark, Finland og Tyskland reiser derfor til Sverige (og òg Noreg) for å kjøpa snus der. Også Sveits, som ikkje er med i EU, tillet sal av snus og tek imot grensehandlarar frå nabolanda sine for dette, særleg frå Austerrike.

«Harrytur»

For meir om dette emnet, sjå harrytur.

Nordby Shoppingcenter like sør for riksgrensa ved Svinesund ligg i eit grisgrendt område, men rommar mellom anna det som skal vera den største matbutikken i Sverige, takka vera grensehandel med kjøpeglade nordmenn på harrytur. 

Foto: Kjetil Ree, 2014

«Harrytur» eller «harryhandel» er ei nedsetjande nemning på det å dra til eit naboland, særleg frå Noreg til Sverige, for å kjøpa matvarer, alkohol og tobakk til lågast moglege prisar.

Omgrepet oppstod etter at den dåverande norske landbruksministeren Lars Sponheim i eit intervju i Dag og Tid i februar 2002 uttalte at det var «harry» å dra på handletur til Svinesund. Førenamnet Harry kan i norsk slang nyttast som adjektiv eller substantiv for å karakterisera ein person eller handling som «vulgær», «smaklaus» eller «udanna».

Kjøtvarer, alkohol og sigarettar er dyrare i Noreg enn i nabolanda, og mange nordmenn har tradisjon å dra til grensebutikkar i Sverige (særleg Strömstad, men også til dømes Charlottenberg og Töcksfors), Finland og Russland.

Kjelder

• Denne artikkelen bygger på «Grensehandel» frå Wikipedia på bokmål, den 11. mai 2025.