Gulltransporten

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Hopp til navigering Hopp til søk
Gulltransporten byrja frå Noregs Bank bygning i Oslo, Bankplassen 4

Gulltransporten var operasjonen som bragte Noregs Banks gullbeholdning i Oslo i tryggleik i Storbritannia etter den tyske invasjonen av Noreg i 1940. Med bil, tog og skip vart gullet frakta til Lillehammer, deretter til Åndalsnes og etterkvart vidare til Storbritannia, Canada og USA. Ein del vart send direkte frå Åndalsnes, resten vart redda ut via Tromsø. Mesteparten av den norske stats gullbeholdning var allereie i USA, det som vart redda ut av Noreg etter 9. april var 48,8 tonn. Gullbeholdningen hadde i 1940 ein bokførd verdi på 240 millionar kroner. Alt gullet kom fram med unntak av 297 tyve-kroner i gull som ifølgje Øksnedal gjekk tapt då ei kasse gjekk i stykker på ein engelsk båt (Noregs bank skriv at myntane truleg vart tapt ved omlasting i Glasgow. Med på reisa til Tromsø var òg koffert med 1 million kroner i sedler som var regjeringas ferdkassa. Eit titalls sivile flyktningar reiste saman med gullet. Transporten vart for det meste ledet av Fredrik Haslund. Blant kjende medhjelpere og kontrollørar var Ole Colbjørnsen, Nordahl Grieg, Einar Gerhardsen, Øivind Lorentzen, Wilhelm Keilhau og Kristian og Nini Haslund Gleditsch. Transporten vart gjennomførd med bistand frå eit titalls lokale sjåførar og fiskarar. Bankkasserer Sverre Belle ved Noregs Banks avdeling på Lillehammer følgde gulltransporten nordover og døydde av anstrengelse i Kvalvåg på Nordmøre. Regjeringa vedtok med provisorisk anordning 22. april at medlemmar av Noregs Banks direksjon i okkupert område var friteken for verv, og det vart oppnemnt ny direksjon med Anders Ræstad som leiar. Ole Colbjørnsen vart oppnemnd som eit av dei nye medlemmane.

Forhistorie[endre | endre wikiteksten]

Mesteparten av Noregs gullbeholdning var sikra i Storbritannia og USA allereie i perioden 1936–1938 (ifølgje Øksendal skjedde dette i 1938-1939). Nye parti gull innkjøpt vart send rett til USA for oppbevaring, det siste partiet var på veg frå Cape Town i april 1940. Mellom 1938 og 1940 vart gull for 173 millionar kroner sendt til USA. Den gjenverande delen (seddeldekningsreserven) utgjorde 48,8 tonn.

Allereie hausten 1938 hadde Finansdepartementet og Noregs Banksjefen, Nicolai Rygg starta arbeidet med ein evakueringsplan for resten av gullbeholdningen i tilfelle krig. Denne hausten vart gullet i bankens gullkjellar pakka og forsegla. Hele beholdningen vart pakka i 1 503 kasser (818 kassar på 40 kg, 685 kassar på 25 kg) og 39 små tynner a 80 kg. Alle kassane inneheldt gullbarrar, medan det i kvar av dei 39 tynnene var 5 sekker med 1 000 gullmyntar i kvar. Før krigen var gullbeholdningen verdsett til 120 millionar kroner, i juli 1940 vart verdien oppskrevet til 240 millionar kroner, medan Noregs Banks administrasjon i eksil oppga verdien til 331 millionar kroner etter dagsprisen sommaren 1940. Fleire gjømestadar, kor eitt ved Noregs Banks avedeling i Lillehammer vart i løyndom gjort klårt i tilfelle gullbeholdningen måtte evakuerast frå Oslo. Fleire alternative evakueringsruter vart planlagt.

Den 13. februar 1940 sende Noregs Bank eit lovforendringsforslag til Finansdepartementet, om at det måtte gjennomførast ein lovendring slik at òg seddeldekningsreserven kunne bringast i tryggleik utanlands. Det vart oppmoda om at lovforslaget måtte verta så snart handsama som mogleg, på grunn av den truande internasjonale situasjonen. Den pengepolitiske komite sa seg raskt samd i forslaget, men éit medlem kravde at saka måtte greiast ut i samanheng med ei lengje avventa oppskrivning av gullbeholdningens verdi. Forhandlingane om detta var framleis ikkje avslutta den [[9. april].

9. april 1940[endre | endre wikiteksten]

Noregs Bank, Lillehammer. Her vart gullbeholdningen lagra kvelden 9. april.
Foto: Tokle

Ettermiddagen 8. april henvende banksjef Rygg seg til kommanderande general Kristian Laake og bad om at gullet no måtte evakuerast frå Oslo. Laake konfererte med generalstabssjefen, og det vart avgjord at evakuering burde setjast i verk neste dag og at målet burde vera Lillehammer.

Då det vart meldt om kampar i ytre Oslofjord natta til 9. april, vart Rygg vekt på ordre av finansminister Oscar Torp. Han sette straks igang med å mobilisera så mange bankfunksjonærar som mogleg.

Tidleg om morgonen 9. april vart gullbeholdningen i løyndom lasta på 25 lastebilar (26 bilar ifølgje Øksendal) og køyrt nordover mot Lillehammer. Bankfunksjonærene som var med på bilane hadde fått utlevert pistolar eller revolverar, men transporten hadde ingen eskorte. Bilane starta etterkvart som dei vart fullasta. Bilane vart heft av mange sivile som ville flykta frå byen. Fleire av bilane var nær då Kjeller vart bomba. Den siste bilen kom avstad omkring klokka 13:00, samstundes som tyske soldatar marsjerte opp Karl Johans gate.

Gjennomføringa av evakuerings var truleg mogleg, berre på grunn av senkninga av «Blücher» tidlegare same morgon. Ombord på «Blücher» var både plana for korleis tyskarane skulle sikra seg gullbeholdningen, og mannskapa som skulle gjennomført det.

Same kveld vart gullet i løyndom låst inn kvelvet i den førebudde kjellar på Lillehammer. Det var no av største viktigheit at tyskarane ikkje vart klår over der gullet hadde teke vegen, difor vart det ikkje sett i verk militært vakthold ved bygningen. Enkelte betrudde medlemmar av Lillehammer skytterlag og nokre bankfunksjonærar med revolver i lomma utgjorde ein diskrét, men nødtørftig vakt.

Banksjef Rygg returnerte til Oslo etter at gullet var kome til Lillehammer.

Togtransporten Lillehammer - Åndalsnes[endre | endre wikiteksten]

Junker sin JU-52 skote ned 13. april under kampane ved Dombås

Den tyske framrykkinga mot Lillehammer gjorde det naudsynt å evakuera gullet vidare. Den 15. april (17. april ifølgje Øksendal, fullmakten frå Torp til Haslund sitert i Øksendals bok er datert "Otta 16. april") gav finansminister Torp i konferanse på Otta oppdraget med å frakta gullet til Åndalsnes til ingeniør og sekretær i Stortinggruppa til arbeidarpartiet Fredrik Haslund.

Den 18. april vart det rekvirert eit tog med 12 vogner. Ein vaktstyrke på 30 soldatar frå Jørstadmoen, under kommando av major Bjørn Sunde, vart beordra til å følgja transporten. Blant desse var diktaren og kommunisten Nordahl Grieg. Under den vidare transporten fekk Nordahl Grieg ein stadig meir sentral rolle. Ein episode hende i det kvelvet skulle opnast: Kontorsjef Andreas Lund ved Noregs Banks Lillehammer-avdeling hadde store problem med å få opp dlra, og streva i ein halv time før det til sist lukkast. I mellomtida hadde finansminister Torp over telefon gjeve ordre til om naudsynt å bruka dynamitt.

Lastinga føregjekk om natta, lastas innhald vart hemmeligholdt for alle utan ei mindre gruppe innvigde. Korkje vaktstyrken eller arbeidarane som utførde lastinga var informert om kva kassane inneheld. Toget forlét Lillehammer klokka 04:29 den 19. april, det køyrde berre om natta og vart kamuflert på dagtid. Toget hadde ifølgje Øksendal sju godsvogner og to passasjervogner.

Jarnbanelinja mellom Dombås og Åndalsnes hadde sidan 14. april vore halden av tyske fallskjermjegerar. Så lenge tyskarane held stillinga kunne ikkje gulltoget passera. Likevel kom det allereie medan transporten stod parkert på Otta den 19. april melding om at tyskarane var nedkjempa eller fordrive av styrkar frå Møre Infanteriregiment. Statsrådane Frihagen, Trygve Lie, Ljungberg og Torp hadde kome til Åndalsnes 18. april, dei returnerte seinare til Lesja-området. Ekteparet Gleditsch og andre frå «opplysningskontoret» kom til Åndalsnes kvelden 17. april (eller natt til []18. april]]) og møtte der Gleditsch' gamle ven Martin Linge.

Toget kom til Otta morgonen 19. april og forlét Otta stasjon omkring 22:00 den 19. april, og kom Åndalsnes den 20. klokka 04:30. På grunn av kraftige tyske bombeangrep mot byen, vart gulltoget same kveld flytta nokon kilometer opp dalen til Romsdalshorn stasjon. På Åndalsnes kom blant andre Einar Gerhardsen og Ole Colbjørnsen til som medhjelpere.

Den første transporten til England[endre | endre wikiteksten]

Ministrane Anders Frihagen, Trygve Lie, Birger Ljungberg og Oscar Torp hadde kome Åndalsnes allereie 18. april. Opphavleg var det tenkt at kongen og resten av regjeringa skulle følgja etter, men på grunn av dei pågåande krigshandlingane i området skjedde ikkje dette. Ministrane oppretta likevel kontakt med den britiske militærkommandoen, og den 21. april innleidde Torp forhandlingar om overføring av gullreservane til England ombord i britiske krigsskip. I følgja til ministrane var òg Kristian Gleditsch og hans hustru, Fredrik Haslunds syster Nini Haslund Gleditsch. Kristian Gleditsch vart no trekt inn i den vidare organiseringa, og vart Haslunds liaison hos britane.

Den 23. april kom kryssaren HMS «Galatea» til Åndalsnes med ferske britiske styrkar. Natta mellom 23. og 24. vart lasta med gullet kasta frå ein av jernbanevognene, omkring åtte tonn i 200 store kasser. Regjeringa ynskte å fordela gullet på fleire sendingar for å minska risikoen og «Galatea» tok difor berre med seg ein del av beholdningen. Då «Galatea» returnerte til England den 24. april, hadde den i tillegg til gullet ombord skipsfartsdirektør Øivind Lorentzen, banksjef/major Arne Sunde og to norske militære. Lorentzen var av regjeringa den 22. april autorisert til å deponera det norske gullet i Storbritannia, men viktigare endå skulle hans rolle verta som nyutnevnd leiar av det hastig oppretta Nortraship. Lorentzen og Sunde hadde ansvaret for denne etappa.

Lastebilkolonnen Åndalsnes - Molde[endre | endre wikiteksten]

Den norske torpedobåten KNM «Trygg», treft av tyske fly under bombingen av Åndalsnes 25. april

Tysk framrykking i Gudbrandsdalen gjorde at ein fann det naudsynt å evakuera Åndalsnes før fleire båttransporter til England kunne organiserast. Den 24. april vedtok ein å prøva å bringa resten av gullet til Molde, der kongen, kronprinsen og regjeringa allereie var kome. Ekteparet Gleditsch vart sendt i forveien, for å prøva å arrangera eit sikkert oppbevaringssted, og oppretta kontakt med den lokale britiske militærkommandoen. Med seg hadde paret Gleditsch Noregs Banks kontantbeholdning, to kister med rundt 12 millionar kroner i sedler som vart anbragt i eit bankkvelv i byen. Ferda føregjekk i fiskebil, med fem soldatar som vakt.

Den 25. april gav finansminister Torp ordre til at transporten til Molde skulle setjast i verk. Gullet vart no lasta på 25 lastebilar. Same dag vart Åndalsnes utsett for dei meste intensive bombeangrepa hittil. Busetnaden i sentrum vart øydelagd, britiske ammunisjons- og drivstofflager på kaiene kom i brann og stordelen av det britiske luftvernet vart slått ut. Bilane med gulltransporten eksploderte fleire gonger av bombar nær kolonnen. Ein gong, like før passering gjennom Åndalsnes, vart kolonnen gjenstand for eit målretta angrep med bombar og beskytning frå tyske fly. Bilane stansa, og mannskapa tok dekning – mange under køyretøya med gullet som skjold mot splintar og kular. Likevel vart ingen drepe eller såret under transporten, og lastebilane fekk berre mindre skadar.

Kolonnen vart på nært hold vitne til eit bombeangrep mot torpedobåten «Trygg», som på det tidspunktet låg ved kai. Bombene fall i sjøen ved sida av skipet. Seinare same dag vart «Trygg» likevel treft av ein 250-kilos bomba som gjekk gjennom akterskipet og skipsbotnen utan å eksplodera, og måtte setjast på land ved Isfjorden.

Ved fergeforbindelsen Åfarnes–Sølsnes var to ferjar rekviert via fylkesmann Trygve Utheim. Overfarten starta omkring 23:30, den siste bilen rulla på land omkring 6 timar seinare. Om morgonen 26. april kom transporten til Molde, etter ei vanskeleg ferd på vegar i full oppløysing på grunn av vårbløyte og tung militær trafikk. Fire bilar braut saman undervegs, med påfølgjande omlasting.

I Molde vart gullet plassert i kjellaren til Confectionsfabriken Superb, som vart sett på som den sikraste moglege plasseringa etter at byen sidan det vart kome under kontinuerleg tysk bombing. Dei to kistene med kontantar var allereie anbragt i Molde sparebanks kvelv.

Transporten til Tromsø[endre | endre wikiteksten]

Kong Haakon og kronprins Olav søkjer dekning i utkanten av Molde under tysk bombeangrep i april 1940.
Foto: Per Bratland

Kvelden den 29. april (eller natt til 30. april) evakuerte konge, regjering og sentraladministrasjon under kraftige tyske bombeangrep Molde med kurs for Tromsø. Det meste av gullbeholdningen vart teke med ombord på den britiske kryssaren HMS «Glasgow» som lå ved Storkaia. Byen brann og vart enno bomba medan lastinga forgjekk. Confectionsfabriken Superb der gullet var lagra, låg i andre enden av byen, men skadane etter bombinga gjorde det umogleg å transportera gullet gjennom bygatene. I staden vart gullbeholdningen køyrt til fergekaia og frakta sjøvegen til HMS «Glasgow» ved hjelp av dei rekvirerte lokalrutebåtane «Legona» og «Rovdehorn». Desse fartøya gjorde fleire turar kvar mellom fergekaien og Storkaia. På grunn av det kraftige bombeangrepet måtte kryssaren til slutt forlata Molde utan at heile gullasten var kome ombord. 317 store kasser, 439 små og 39 kaggar vart sende frå Molde med «Glasgow» som gjekk til Malangen der kongen og regjeringsmedlemmar gjekk i land, skipet gjekk deretter til Skottland der dei kom Firth of Clyde 4. mai. Ved Greenock vart gullet teke i mot av folk frå Bank of Scotland. Ole Colbjørnsen leidde denne delen av transporten. Halvdan Koht var òg med frå Troms til Skottland.

Møre fylkes kystruteskipet DS «Driva» vart rekvirert, og dei siste ti tonna av gullasten kom ombord medan kaia stod i brann. Ombord på «Driva» var òg Einar Gerhardsen.

Den 30. april måtte «Driva» setjast på land ved Ramsvika på Visnes i Eide etter eit tysk flyangrep. Gullet vart flytta med lastebilar til Gjemnes, der det vart lasta ombord i fem fiskeskøyter frå Bud og Hustad – «Heimdal», «Bard», «Svanen», «Leif» og «Gudrun»

Den 3. mai kom gullet frå dei fem fiskeskøytene «Titran» på Frøya. Gullet vart deretter lasta om i to større fiskeskøyter, «Stølvåg» og «Alfhild», Dei to fiskebåtane la frå Frøya 5. mai, og kom Tromsø 9. mai.

Gullbeholdningen i England, og vidare til Canada og USA[endre | endre wikiteksten]

MS «Norma»

Den 24. mai forlét gullasten Tromsø ombord på den britiske kryssaren HMS «Enterprise». Lasta kom Plymouth den 29. mai , og vart sendt med spesialtog til London der det vart teke vare på i Bank of England.

I løpet av juni og juli same år vart gullet sendt med konvoiar til Canada og USA.

Den 22. juni 1940 gjekk Christian Haalands linjeskip «Ida Bakke» frå Liverpool i konvoi for Montréal, Canada med delar av den norske gullbeholdning ombord. Gullet vart plassert i solide eiketynner på fordekket. Kvar gulltynne var knytt til tre tomme tynner som flyta-element. Det var berre eit fåtall av besetninga som faktisk visste kva tynnene inneheld. Det var elles sju passasjerar med; blant dem direktør i Nortraship; Øivind Lorentzen og Ingvald Haugen frå Norsk Sjømannsforbund. Skipet kom trygt til Montreal 2. juli 1940 der lasta vart lossa under streng bevoktning.

Dei øvrige skipa som deltok transporten av gullet over Atlanteren var Fred. Olsen & Co.s linjeskip MS «Bomma», «Bra-Kar» og «San Andres», samt J. Ludwig Mowinckels rederis linjeskip «Norma».

Gullet vart lagra i Federal Reserve Bank of New York i New York, og i Bank of Canada i Montréal, seinare i Ottawa. Ein mindre del (5 715 unser) vart halden på i England.

Beydinga av gulltransporten[endre | endre wikiteksten]

At Noregs banks gull vart bragd i tryggleik i 1940 var ikkje berre eit tilbakeslag for dei tyske okkupantane. Det var òg vesentleg for å sikra den norske regjeringa i eksil økonomisk handlingsfridom. Britane la hausten 1940 press på den norske regjeringa for å overta gullet, men ikkje minst fordi det allereie var transportert ut av landet lukkast den regjeringa å motstå.

Gulltransporten hadde òg symbolsk betyding for motstandskampen, som ein av få sigra i aprildagene 1940. Nordahl Grieg skreiv diktet «Kongen» og «17 mai 1940» 17 mai 1940]] ombord på «Alfhild», og 17. mai [[1940 vart dikta med same namn kringkasta frå Tromsø radio. I desember 1940 vart fire kåseri av Fredrik Haslund om Gulltransporten sendt frå den norske kringskastaren WRUL i Boston, noko som bidrog til å styrkja motet aog moralen i motstandskampen.

Etter krigen[endre | endre wikiteksten]

I 1988 kjøpte mynt og seddelsamler Jan Olav Aamlid gjennom Oslo Mynthandel store delar av gullet frå gullbeholdningen frå diverse bankar i USA og Canada. Aamlid kjøpte heile 100 484 nordiske gullmyntar for ca. 100 millionar norske kroner, som vart rangert i Guinness rekordbok i 1988 som det største myntkjøpet i verda.[1] Mange av desse myntane vart igjen selt vidare til samlarar og investorar.

I 1987, då Noregs Bank flytta inn i nytt bygg, vart 10 tonn gullmyntar flytta frå Ottawa og New York til Oslo.

I 2004 selde Noregs Bank unna alle gullbarrane, med unntak av sju stykke som er halde på for utstillingsføremål. Gullbarrane utgjorde 90 % av gullet i gullreservane.[2] Noregs Bank har halde på 3 1/2 tonn med gullmyntar som tilsvarer rundt 600 000 myntar. Noregs Grunngjevinga til bank for å halda på desse myntane er fordi dei har historisk verdi fordi dei var med på gulltransporten. Likevel var det berre i underkant av 200 000 myntar som faktisk var med på transporten. Resten var deponert i utlandet på førehand. Totalt sett bestod gullreservane av rundt 700 000 myntar. Så berre 2 av 7 myntar har vore med på gulltransporten.

Myntane selt i 1988 utgjer ein stor del av dei norske gullmyntane frå 1874-1910 som vert innehatt av samlarar, men langt frå alle. Mange norske gullmyntar frå perioden var på private hender då gulltransporten fann stad og har såleis ikkje vore ein del av transporten. Myntane frå gulltransporten har i etterkant vorte blanda med gullmyntane som ikkje var med på transporten, og det er umogleg å sjå skilnad.

Litteratur[endre | endre wikiteksten]

  • Per Arnt Harnes: Gulltransporten – dramaet dag for dag, Romsdal sogelag, 2006
  • Morten Hammarborg: Skipsfartsbyen, Haugesunds Skipsfartshistorie 1850-2000, 2003
  • Robert Pearson: Redde gullet! Historia om den norske gulltransporten i 1940, Lysaker: Dinamo forlag, 2010. ISBN 978-82-8071-213-4
  • Asbjørn Øksendal: Gulltransporten, Aschehoug, Oslo, 1974. ISBN 82-03-06336-5

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

  • Denne artikkelen er basert på Gulltransporten frå Wikipedia på bokmål den 27. september 2018

Referansar[endre | endre wikiteksten]

  1. The University of Oslo Coin Cabinet – The world's biggest coin deal
  2. Noregs salet til bank av gullbarrane

Referansefeil: eit <ref>-merke definert i <references> er ikkje gjeve noko namn.

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]