Rettskrivinga av 1901

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
(Omdirigert frå Hægstadnormalen)
Hopp til navigering Hopp til søk

Rettskrivinga av 1901 var den fyrste rettskrivingsendringa for landsmål (no nynorsk) etter at landsmålet vart jamstilt med riksmål (no bokmål) i 1885. Tidlegare hadde det ikkje vore nokon offisiell normal, men folk hadde nytta normalen åt Ivar Aasen som ei rettesnor. 1901-rettskrivinga er ikkje så vidfemnande i høve til andre rettskrivingsreformer, som den i 1917.

Bakgrunn[endre | endre wikiteksten]

Landsmålet hadde allereie vore i bruk i fleire tiår, men det fanst inga rettskriving. Folk som Aasmund Olavson Vinje, Arne Garborg og Olaus Fjørtoft hadde laga eigne variantar av Aasens normal. I 1892 vart det lov for elevar å skrive landsmål, og såleis naudsynt med ein felles normal. Dette førte til at Kyrkje- og undervisingsdepartementet i 1898 sette ned ei nemnd for å gjere noko med dette; ho var sett saman av Rasmus Flo, Arne Garborg og Marius Hægstad. Likevel vart det usemje i nemnda, noko som førte til to ulike framlegg med Flo og Garborg på eine sida og Hægstad på andre sida.

I 1901 la rettskrivingskomiteen fram ei delt innstilling. Fleirtalet, Flo og Garborg, ville byggje på midlandsdialektane, og dei la fram ei norm som blir kalla midlandsnormalen. Departementet vedtok å satse på Hægstad sitt framlegg, og gjorde den til hovudform i skulen. Men midlandsnormalen vart tillaten for elevane, og vart altså som ei sideform.

Midlandsnormalen[endre | endre wikiteksten]

Flo og Garborg ville tufte normalen sin på midtlandsdialektane. Midlandsnormalen bygde særleg på talemålet i Vest-Telemark. Mellom kjenneteikna er:

  • Kløyvd infinitiv (å vera, men å kaste)
  • I-ending i perfektum partisipp av sterke verb (skrivi og eti).
  • I- og -u-endingar i staden for e- og o-endingar (skaalir/skaaline, visur/visune)
  • Ingen t i slutten av inkjekjønnsord i bundi eintal (huse og borde)
  • Ingen r og alltid e som sluttvokal i bundi fleirtal av namnord (armane, skaalene og visune)
  • Jamvektsformer med -u for fleire linne hokjønn (selju, furu, etu)

Hægstadnormalen[endre | endre wikiteksten]

Hægstad ville med visse endringar satse på Aasens normal. Denne normalen vert kalla Hægstadnormalen og har kjenneteikna:

  • A-infinitiv uansett (vera, kasta)
  • E-ending i perfektum partisipp av sterke verb (skrive og ete)
  • E- og o-endingar i namnorda (skaaler, visor)
  • T i slutten av intetkjønnsord i bestemt eintal (huset og bordet)
  • R i bestemt fleirtal av namnord og ulik sluttvokal (armarne, skaalerne og visorne)

Aasens normal hadde attåt fleire stumme t-ar (har skrivet, augat og nokot) og endingane -ade og -at i fortid og perfektum partisipp av verb. Formene skrive, auga og noko og -a i både fortid og perfektum partisipp av verb var allereie i bruk, så Hægstad vart einig med Flo og Garborg i at desse endringane var greie.

Den endelege normalen[endre | endre wikiteksten]

Kyrkje- og undervisingsdepartementet valde Hægstads framlegg som hovudform og lèt midlandsnormalen vere tillaten for elevar, men han forsvann stille ut or den offisielle rettskrivinga. Vedtaket var ikkje særleg omstridt.

I 1910 vart det gjort ein del tillempingar i normalen. Ubunden form av hokjønssord fekk -e ved sida av -a (ei vise), og i bunde fleirtal vart former som armane, skaalene og visone tillatne ved sida av dei eldre formene armarne, skaalerne og visorne. I tillegg kunne ord som brjota og ljon skrivast bryta og lyn.

Kjelder[endre | endre wikiteksten]