Isbre

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Gå til: navigering, søk
Engabreen, ein utløpar frå Svartisen i Nordland. (Foto: Guttorm Raknes)
Satellittbilde av isbrear og bresjøar i Bhutan. (Kjelde: NASA)

Ein isbre eller jøkul er ein fleirårig masse av snø og is som hovudsakleg ligg på land, og som er i rørsle. Brear kan skildrast som elver av is: Dei tek til på land og blir dregne mot havet av tyngdekraften. Ein isbre blir danna ved at det fell meir snø på ein stad enn det smeltar fleire år på rad.

Glasiologi er læra om isbrear. Breane er kraftfulle fenomen som tærer på fjell og kan grava ut dalar, fjordar og innsjøar. Isbrear som rekk ut i havet før dei smelter kalvar ofte svære isfjell. Brear fraktar òg med seg stein og grus som kan bli liggjande igjen i forskjellige avsettingar, til dømes i ein morene.

Tal[endre | endre wikiteksten]

Den største isbreen på det europeiske fastlandet er Jostedalsbreen (487 km²). I Europa er Austfonna (8 200 km²) på Svalbard størst.

I Noreg er det i dag om lag 1 600 isbrear. Desse blei danna under bronsealderen for 2 500 år sidan. På verdsbasis er det om lag 80 000 isbrear, men dette talet går nedover på grunn av global oppvarming.

Oppbygging[endre | endre wikiteksten]

Ein bre er delt opp i to sonar: Næringsområdet (akkumulasjonsområdet), der det kjem meir snø enn det som smelter, og avsmeltingsområdet (ablasjonsområdet), der det smelter meir snø enn det som fell. Skiljet mellom dei to sonane blir kalla likevektslinja. Tilhøvet mellom snømengda som fell og mengda som smelter blir kalla massebalansen.

Ofte renn smeltevatnet ut gjennom ein tunnel nedst på breen. Utgangen til tunnelen blir kalla breport.

Typar[endre | endre wikiteksten]

Slutten på den grønlandske innlandsisen.

Botnbre[endre | endre wikiteksten]

Ein botnbre ligg i ei skålforma senking i ei fjellside, ein dalbotn, erodert ut av breen sjølv. Dette er den vanlegaste bretypen.

Platåbre[endre | endre wikiteksten]

Ein platåbre eller kåpebre er ein stor isbre som ligg oppå eit fjellplatå. Ein slik bre er ofte sett saman av mange mindre brear som har smelta saman. Ofte har ho utløparar som er dalbrear. Jostedalsbreen i Sogn og Fjordane og VatnajökullIsland er slike isbrear.

Dalbre[endre | endre wikiteksten]

Ein dalbre slynger seg nedover ein dal, ofte som ein utløpsbre frå ein platåbre. Engabreen i Svartisen er eit døme på ein slik bre.

Spitsbergenbre[endre | endre wikiteksten]

Brear av Spitsbergentypen er større, samanhengande breområde med oppstikkande fjellryggar. Breformen er sterkt avhengig av terrengformene under. Som namnet syner til er bretypen vanleg på Svalbard.

Forlandsbre[endre | endre wikiteksten]

Ein forlandsbre eller piedmontbre er ein isbre som kjem til ved at isen flyt utover ei flate ved foten av eit fjell.

Innlandsis[endre | endre wikiteksten]

Innlandsis er den største typen bre. I lengre periodar med mykje kulde kan ein platåbre veksa seg stor, slik at han dekker store delar av eit kontinent. Enkelte fjelltopper kan likevel rage opp av innlandsisen, kalla nunatakkar. Antarktis og Grønland har begge innlandsis i dag.

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]

Commons-logo.svg Commons har multimedia som gjeld: Isbre