Johan Turi

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Hopp til navigering Hopp til søk
Johan Turi
Johan Turi.jpg
Fødd 12. mars 1854
Kautokeino
Død

30. november 1936 (82 år)
Jukkasjärvi

Yrke skribent, kunstmålar
Johan Turi på Commons

Johan Turi (18541936) var ein norsk-svensk samisk jeger og reineigar rekna for å vere den første samiske forfattaren. Han første bok Muitalus sámiid birra frå 1910 var den første sekulære boka skriven på samisk, og den første boka av ein same som tok for seg samiske tilhøve.[1][2][3] Muitalus sámiid birra er framleis sannsynlegvis det mest kjende samiske verket, det er omsett til over 10 ulike språk, m.a. til svensk, dansk, norsk, engelsk, tysk og japansk.

Turi var fødd i Kautokeino i 1854. Far hans hadde vore innblanda i Kautokeino-opprøret i 1852, på sida mot opprørarane.[4] I 1870-åra flytta familien til Sverige på grunn av stenginga av grensa mellom Noreg og Finland for reinflytting.[4] Familien slo seg ned i Talma sameby ved Kiruna. Her fekk Johan Turi rykte som ein dyktig ulvejeger.[5]

Johan Turi fekk ingen skulegang, men lærte seg sjølv å lesa og skriva finsk og samisk.[2]

Jukkasjärvi kyrkje ved andersmesse, av Johan Turi.

Ei viktig inspirasjonskjelde for Turi var den danske antropologen Emilie Demant Hatt, som sette han på ideen om å skrive ei bok om samane, og som også omsette henne til dansk. Dei to utgåvene blei gjevne ut parallelt på nordsamisk og dansk i København i 1910.[5] Boka fortel om livet til reindriftsamar i Jukkasjärvi-området nord i Sverige på byrjinga av 1900-talet. Ho tek mellom anna for seg samiske tradisjonar knytte til barneoppseding, jakt, lækjing, joik og folkeminne.[6]

I tillegg til å skriva laga også Turi illustrasjonar til boka. Seinare laga han også fleire andre bilde.[7]

Dei siste åra har det vore meir merksemd om Johan Turi, m.a. hadde universitetet i Umeå symposiumet Indigenous Author - Indigenous Authority med Turi som tema i april 2004, og ein film om han hadde premiere i Kiruna 3. november 2005. I 2011 kom den første norske omsetjinga av boka, Min bok om samene omsett av Harald O. Lindbach.[8] Same året kom også den første ordrette omsetjinga på engelsk, An Account of the Sami omsett av Thomas A. DuBois.[9]

Bibliografi[endre | endre wikiteksten]

Muitalus sámiid birra
  • 1910: Muittalus samid birra : En Bog om Lappernes Liv København.
  • 1912: En Bok om Lapparnas Liv. Svensk omsetjing.
  • 1920: Sámi deavsttat – samiska texter
  • 1931: Duoddaris – från fjället

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

  1. «Johan Turi - An Account of the Sámi», www.calliidlagadus.org, henta 15. juli 2020 
  2. 2,0 2,1 Svonni, Mikael (2011). «Johan Turi: First Author of the Sámi». Scandinavian Studies (på engelsk) 83 (4): 483–490. ISSN 2163-8195. doi:10.1353/scd.2011.0018. 
  3. «An Account of the Sámi», Nordic Studies Press, henta 15. juli 2020 
  4. 4,0 4,1 «Johan Turi - Min bok om samene», www.calliidlagadus.org, henta 15. juli 2020 
  5. 5,0 5,1 Skåden, Sigbjørn (26. februar 2020). «Johan Turi». Store norske leksikon (på bokmål). 
  6. Cocq, Coppélie (2008). Revoicing Sámi Narratives. North Sámi Storytelling at the Turn of the 20th Century. Umeå: Sámi dutkan. 
  7. Gaski, Harald (2011). «More than Meets the Eye: The Indigeneity of Johan Turi's Writing and Artwork». Scandinavian Studies 83 (4): 591–608. ISSN 0036-5637. 
  8. «Johan Turi - Min bok om samene», Samisk Litteratursenter AS (på norsk), henta 16. juli 2020 
  9. «An Account of the Sámi», Nordic Studies Press, henta 16. juli 2020 

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]