Neverdokument

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Hopp til navigering Hopp til søk
Neverdokument nummer 497, datert til kring 1340-1490 (Novgorod).

Neverdokument er dokument skrivne på never frå bjørk. Denne typen dokument er vorte laga i ulike kulturar. Det finst til dømes buddhistiske tekster skrivne på bjørkenever og bevart i leirkar. Ei mengd neverdokument er òg vorte funne rundt om i Aust-Europa, framfor alt i Novgorod.

Neverdokument i Aust-Europa[endre | endre wikiteksten]

Funn og funnstader[endre | endre wikiteksten]

Den 26. juli 1951 vart det første russiske neverbrevet funne ved utgravingar i Novgorod leidde av Artemij Artsikhovskij. Funnet vart datert til omkring år 1400. Sidan då har det i Staraja Russa, Smolensk, Torzjok, Pskov, Tver, Moskva og Staraja Rjazan samanlagt vorte funne fleire enn 1 000 dokument. Dei fleste av neverbreva vart funne i Novgorod. I Ukraina er det gjort funn av neverdokument i Zvenihorod i Volhynia. I Kviterussland er det gjort fleire funn i Vitebsk og i Mstislavl.

Neverdokument nummer 210 inneheld staveøvingar og teikningar gjort av ein gut som heitte Onfim. Forskarane meiner at guten var mellom seks og sju år gammal då teksta vart skriven.

Dei uvanleg velbevarte dokumenta har lege gravlagde i eit djupt kulturlag (i Novgorod er laget åtte meter djupt) dekt med leire med høgt vassinnhald. Dette har hindra syre frå å bryta ned materialet. Utgravingar i stor skala for å finna slike dokument vart innleidd i Novgorod 1932, sjølv om forsøk på utgravninger vart gjort allereie på 1800-talet.

Neverdokumenta er tidlegare vorte nemn i fleire austslaviske manuskript. Sjølve oppdaginga av neverbreva (russisk: берестяна́я гра́мота, berestjanaja gramota) har gjort at kunnskapen om austslavisk kultur og språkbruk er vorte vesentleg større. Ein har òg funne eit hundretal skriveriskap, for det meste av jarn men òg av bein eller bronse.

Innhald og datering[endre | endre wikiteksten]

Dei russiske forskarane Valentin Janin og Andrej Zaliznjak meiner at dokumenta for det meste er vanlege brev skrive av personar som snakka Novgorod-dialekt. Det er både personlege brev og forretningsbrev. Berre få dokument er skrivne på gammalkyrkjeslavisk og berre eit einaste på gammalsvensk. Ein handfull brev er også skrivne på eit austersjøfinsk språk. Dei tidlegast daterte funna av neverbrev er frå 1000-talet og dei seinast daterte er frå 1400-talet.

Zaliznjak fortel i eit intervju i samband med at han vart promotert til æresdoktor ved Uppsala universitet at neverbreva blant anna viser at lesa- og skrivekunna i Novgorodområdet var større enn ein tidlegare visste, og ut frå dei kortfattede meldingane kan ein òg dra konklusjonen at kvinnene si stillinga var friare og sterkare enn i andre delar av Russland.[1]

Neverdokument 292, det eldste kjende dokumentet på austersjøfinsk, datert til tidleg 1200-tal.

Dokument nummer 292, oppdaga i 1957 ved utgravningene i Novgorod, er det eldste kjende dokumentet som er skrive på eit austersjøfinsk språk. Det er datert til tidleg 1200-tal. Språket er eit austersjøfinsk språk og vert anteke vera eit karelsk språk, kanske nærast dagens livvisk. Dette og dei ande neverdokumenta med austersjøfinsk innhald er viktige dokument i utforskinga av austersjøfinsk språkhistorie.

Talet på funne neverbrev[endre | endre wikiteksten]

Dei aller fleste austeuropeiske neverbreva som hittil er vorte funne (fram til 2012) er frå utgravninger i Novgorod. Nedanfor kjem eit oversyn ovar talet på funne brev og på kva for stadar dei vart funne.

Novgorod 1050
Staraja Russa 45
Torzjok 19
Pskov 8
Smolensk 16
Vitsebsk (Kviterussland) 1
Mstislavl (Kviterussland) 1
Tver 5
Moskva 3
Staraja Rjazan 1
Nizjnij Novgorod 1
Zvenihorod Galitskij (Ukraina) 3

Rolla til neverdokumenta i språkforskinga[endre | endre wikiteksten]

Elisabeth Löfstrand, filosofie doktor og dosent ved Slaviska institutionen, Stockholms universitet, og æresdoktor ved Novgorods universitet, har skildra neverbreva som ei uvurderlig kjelde til kunnskap om utviklinga til det russiske språket.

I Russland i mellomalderen var kulturspråket kyrkjeslavisk, eitt språk som var nærskyldt med russisk men som var importert frå dei sørslaviske landa i samband med kristninga i 988 . Kyrkjeslavisk vart verande skriftspråk til heilt inn på 1600-talet, medan ulike former av russisk var det talte språket. Hadde neverbreva ikkje vorte verna så vel i leirjorda i Novgorod, skulle ein ikkje fått vita kor mykje som også vart skrive på russisk – på never i staden for på papir og pergament, og om mange ulike emna.

Døme på neverbrevstekster[endre | endre wikiteksten]

Elisabeth Löfstrand gjev i artikkelen Näverbreven från Novgorod nokre døme på kva heilt vanlege menneske skreiv til kvarandre på den tida. Slik skriv ei utstøytt hustru til bror sin i slutten av 1100-talet:

«Frå Gostiata til Vasilij. Det som min far gav meg og slekta skaut til, det held han på. No tek han seg ei ny hustru, men meg vil han ikkje gje nokon ting. Han har jaga meg bort, og tek ei anna til hustru. Kom hit er du snill!«» -- Gostiata, 1100-talet.

Eit anna døme, datert til 1300-talet:

Helsing frå Nastasia til mine brør. Min Boris er ikkje lengre blant dei levande. Korleis skal dokker, mine herrar, no ta hand om meg og mine barn?» Nastasia, 1300-talet.

Buddhistiske tekster skrive på never[endre | endre wikiteksten]

Dei eldste bevarte nevermanuskripta er buddhistiske tekster frå det første århundret, som forskarane trur at har vorte skrive av Dharmaguptaka-sekta i det som no er Afghanistan . Dei inneheld blant anna Dhammapada og Neshornsutraen (Khargaviṣana-sutra) og er skrivne med svart blekk på neverrullane, der skrifta går på begge sidene av neveret.[2][3]

Barken frå himalayabjørk (Betula utilis) blir framleis nytta i India og Nepal for å skriva heilage mantra.

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

Fotnotar
  1. Fornryska näverbrev - dagens SMS? Intervju med professor Andrej Anatoljevitsj Zaliznjak i samband med hans promosjon til æresdoktor ved Uppsala Universitet i 2013 Intervjuet er på russisk med svensk tekst. Lytta til 12. januar 2014.
  2. Salomon 1997
  3. Salomon och Glass 2000, s. XI
Trykte kjelder
  • Richard Salomon. A preliminary survey of some early Buddhist manuscripts recently acquired by the British Library. 
  • Richard Salomon, Andrew Glass (2000). A Gāndhārī Version of the Rhinoceros Sūtra: British Library Kharoṣṭhī Fragment 5B. University of Washington Press. ISBN 978-0-295-98035-5. 
  • Marit Stigsdotter, Bertil Hertzberg (2013). Björk – Trädet, människan och naturen. Balkong Förlag. ISBN 978-91-85581-68-9. 
Allmenne kjelder

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]