Pour le Mérite

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Hopp til navigering Hopp til søk
Broom icon.png Denne artikkelen kan ha godt av ein språkvask, som reinskar opp målføringa og/eller innfører same språkstilen overalt.
Broom icon.svg Denne artikkelen kan ha godt av ei opprydding for å nå ein høgare standard og/eller for å verta i tråd med standardoppsettet. Sjå korleis du redigerer ei side og stilmanualen for hjelp.
Müllemmer.pngFøreslått sletta: Denne artikkelen er føreslått sletta. Du kan diskutera dette på diskusjonssida.


Pour le Mérite
Pour le Mérite für Wissenschaften und Künste

Pour le Mérite (fransk for for forteneste), òg kjend som Blau Max, er ein tysk orden, opphavleg innstifta i 1677. Den var Preussens høgaste militære orden og vart særleg berømt under den fyrste verdskrigen I 1852 vart det innstiftet ei fredsklasse av ordenen, særleg innretta mot vitskap og kunst. Medan den militære avdelinga av ordenen vart avskaffa med Det tyske keisarrikets fall i 1918, har avdelinga for vitskap og kunst overlevd som eit ordenssamfunn organisert som ein fri samskipnad av lærde og kunstnarar.

Bakgrunn og utvikling[endre | endre wikiteksten]

Ordenen vart innstiftet i 1667 under namnet Orden de la générosité.[1] I samband med Fredrik II av Preussens tronbestigelse i juni 1740 fekk ordenen namnet Pour le Mérite. Under Fredrik II vart det gjord 924 tildelingar.[2] Den fyrste tida vart ordenen tildelt både sivile og militære, men utover 1700-talet vart militære mottagere stadig meir dominerande. Under Fredrik Vilhelm II vart omkring 1 600 personar tildelt ordenen, og under etterfølgjaren Fredrik Vilhelm III vart det inntil 1812 utnemnt 924 riddarar. Ordenen vart under Fredrik Vilhelm III òg tildelt Preussens allierte, inkludert 240 russiske offiserar. Den 18. januar 1810 kunngjorde kong Fredrik Vilhelm III at ordenen heretter berre skulle tildelast tjenestegjørande militært personell for innsats i kamp mot fienden.

Då det i 1852 vart innstiftet ei fredsklasse av ordenen, til heider for fortenester i vitskap og kunst, fekk denne eit ordensteikn som var heilt ulikt frå dei militære ordensteikna. Medan tildeling av Pour le Mérite for militære fortenester vart innstilt ved monarkiets fall i 1918, har Pour le Mérite für Wissenschaften und Künste stått opp i 1924 og 1952 stått opp igjen som eit fritt ordenssamfunn.

Pour le Mérite som militær fortjenste[endre | endre wikiteksten]

Nasjonalsosialisten Hermann Göring i NSDAPs partiuniform og Pour le Merite. Foto frå 1932.

Frå 1810 fungerte Pour le Mérite som ein orden for belønning av innsats i strid. Ordenen vart tildelt under krigane Preussen var involvert i på [[1800-talet], men nøyaktige oppgåver over mengd tildelinger er ikkje kjend.

I 1866 innstifta [3] Denne vart tildelt i særs avgrensa omfang. Kronprinsen, den seinare Vilhelm I, og prins Fredrik Karl av Preussen, vart som dei første utnemnt til storkors med stjerne av ordenen. I 1878 vart tsar Aleksander II av Russland utnemnt til storkors med stjerne og året etter vart same ære feltmarskalk Helmuth von Moltke til del.</ref>

Under første verdskrig vart ordenen særleg berømt. Sjølv om den kunne tildelast alle militære, vart den særleg kjent som ein orden for det nyleg grunnlagde luftvåpenet, Luftwaffe. I utgangspunktet vart den gjeve til pilotar som hadde skote ned åtte fiendtlige fly. Max Immelmann vart den fyrste piloten som mottok den, og etter han vart den kjent som den blau Max blant hans pilotkollegaer. Mengda sigrar som vart kravd for å få ordenen auka i løpet av krigen, og ved slutten av krigen var krava tjue. I løpet av fyrste verdskrig vart det utnemnt 687 riddarar, og 122 personar mottok ordensteiknet med eikelauv, indikasjonen på tildeling for annan gong.

Mottagere av ordenen var pålagd alltid å bera den når dei var i uniform.

Den siste tildeling av den militære avdelinga av ordenen fann stad 8. november 1918. Pour le Mérite vart då tildelt Ernst Jünger. Ordenen vart avskaffa med abdikasjonen til keisaren, som vart kunngjort av rikskansler Maximilian av Baden den [//no.wikipedia.org/wiki/1918 1918, dagen etter den siste tildeling.

Insignium[endre | endre wikiteksten]

Ordensteiknet for den militære avdelinga av Poor le Mérite består av eit blåemaljert malteserkors i gull. Krossen ber ordenens namn og dessutan ein krona. I krossvinklane står prøyssiske ørnar i gull. Ved gjenteke tildeling vart ordensteiknet hengt i bandet under i eit ledd utforma som eikelauv.

Pour le Mérite für Wissenschaften und Künste[endre | endre wikiteksten]

Skuespillerinnen Maria Wimmer med ordensteiknet for Pour le Mérite für Wissenschaften und Künste om halsen

Den 31. maien 1842 innstiftet Friedrich Wilhelm IV den såkalte fredsklassa av ordenen, Pour le Mérite für Wissenschaften und Künste, som ein orden for vitskapsmenn og kunstnarar som hadde oppnådd utbreidd heider i sit felt, likevel slik at teologar var eksplisitt forboden medlemskap.</ref> Kongen var den høge vernaren til ordenen, men avdelinga til ordenen for vitskap og kunst fekk ein autonomi som gjorde den til eit selvrekrutterende ordensselskap. I motsetnad til dei fleste kongelege riddar- og fortjenstorer i samtiden, der kongen sjølv stod for utnevnelse, fekk medlemmane av Pour le Mérite sjølv fridom til å innvelge nye medlemmar.</ref> Ordenssamfunnet fekk òg fridom til å velja sin ordenskansler og visekansler. Ordenen fekk éi klasse. Naturvitskapsmannen Alexander von Humboldt var den leiande akademiske krafta ved skiping av ordenen.</ref> Han var òg ordenen sin første ordenskansler.</ref>

Mengda medlemmar vart sett til maksimalt 30 medlemmar, som alle måtte vera tyske.</ref> Ut over detta kunne det òg innvelges ei tilsvarande mengd medlemmar frå andre land, likevel slik at det aldri kunne vera fleire utanlandske enn tyske medlemmar. Ved val av leiinga til ordenen og ved innvalg av nye medlemmar hadde berre ordinære tyske medlemmar røysterett.</ref>

Frå kongeleg orden til ordenssamfunn som samskipnad[endre | endre wikiteksten]

Etter det tyske keisarriket sitt fall i 1918 falle både den militære og sivile versjon av ordenen bort som kongeleg prøyssisk orden. I Weimarrepublikkens forfatning av 11. august 1919 vart det i artikkel 109 punkt 4 nedfelt forbod mot tildeling av statlege ordenar og ærestegn.</ref> I 1923 tok likevel den sist utnemnde ordenskansler, teologen og kyrkjehistorikaren Adolf von Harnack, initiativ til å omdanne ordenen til ein fri samskipnad av framståande lærde og kunstnarar.</ref> Ordenssamskipnaden kunne dermed halda fram å rekruttera nye medlemmar. I 1924 vart denne nyordningen akseptert av den prøyssiske regjeringa.</ref> Ordenssamskipnaden fekk samstundes rett til å disponera dei historiske ordensteikna.</ref>

Innstilling av utnevnelser under nasjonalsosialismen[endre | endre wikiteksten]

Som fritt ordensselskap heldt fram ordenen å rekruttera nye medlemmar på fritt grunnlag. I 1929 vart den første kvinna, kunstnaren Käthe Kollwitz, innvalgt i ordenen.</ref> I 1933 vart billedhuggeren Ernst Barlach innvalgt som medlem. Begge utnevnelser vart mislikt av nasjonalsosialistene, og i 1935 fekk ordenskansleren, Max Planck, melding om at vidare utnevnelser burde innstillast.</ref> Sjølv om dei nasjonalsosialtiske styresmaktene vurderte å oppløysa ordenen, skjedde dette likevel ikkje.</ref> I staden innstiftet Hitler Tysk nasjonal pris for kunst og vitskap, som var meint å skulla løna same personkrets.</ref>

Ved slutten av andre verdskrig var det tilbake berre eit fåtall av medlemmane til ordenen.

Forbundsrepublikken: Andre nyinnstiftelse[endre | endre wikiteksten]

Ordensteiknet for Pour le Mérite für Wissenschaften und Künste attgjeven på eit frimerke frå 1981

I 1952 tok forbundspresident Theodor Heuss initiativ til å retta opp igjen ordenen, men òg denne gongen som eit ordenssamfunn av lærde og kunstnarar innanfor ein rettsleg fri samskipnad.</ref> Ordenen vart innstiftet som fri samskipnad på den historiske innstiftelsesdatoen 31. mai 1952. Det var på det tidspunktet berre tre gjenlevende tyske medlemmar av ordenen i dens tidlegare form, orientalisten Enno Littmann, dirigenten Wilhelm Furtwängler og militærhistorikaren Hermann von Kuhl.</ref> Littmann vart ved gjeninnstiftelsen i 1952 ordenskansler. Presidenten til forbundsrepublikken påtok seg å vera vernaren til ordenen.</ref>

Ordenen vert styrt og vert organisert etter statutt som sist vart endra i 1990 med nye valregler frå 2006.</ref> Retten til ordenssamfunnet til fritt velja sin eiga leiing heldt fram og ordenen er som tidlegare selvrekrutterende, ved at ledige postar fyllast gjennom medlemmane #seg innvalg av nye medlemmar. Alle medlemmar, òg utanlandske, har rett til å nominera ved innvalg av nye medlemmar. Den opphavlege maksimale mengda medlemmar er heva frå 30 til 40, både for ordinære tyske medlemmar og utlendingar.</ref> Det skal veljast inn eit omtrent likt mengder medlemmar frå dei tre sektorane naturvitskap, humaniora og samfunnsvitskap og kunst.</ref> Ordensmedlemmane vel ein ordenskansler og to visekanslere. Ordenesmedlemmene møtest to gonger i året, omkring innstiftelsesdatoen 31. mai, og dessutan ein gong om hausten.</ref> Det vert halde i det høvet offentlege foredrag, såkalt festforedrag, i tillegg til innvalg og utnevnelse av nye medlemmar.

Sjølv om ordenen formelt og juridisk er ein samskipnad, har ordenen Pour le Mérite für Wissenschaften und Künste eit halvoffisielt preg. Forbundspresidenten har overteke rollen som vernar for ordenen, og dens sekretariat er lagt til innenriksdepartementet.</ref> Ordensinsignia er offentleg eigedom.</ref>

Frå 2009 er Eberhard Jüngel ordenskansler, medan Hubertus von Pilgrim og Christiane Nüsslein-Volhard er visekanslere.</ref>

Ordensteikn[endre | endre wikiteksten]

Ordensteiknet for Pour le Mérite für Wissenschaften und Künste består av ein midtmedaljong i gull med den prøyssiske ørna som motiv. Medaljongen er omgjeven av fire spegelmonogram danna av bokstaven F og fire romartal II, for Frederik II, òg dette i gull. Dette er igjen omgjeve av eit blåemaljert band med omskriften POUR LE MERITE. På utsiden av borden er det sett fire kongekroner i gull. Ordensteiknet er opphengt i eit svart band med sølvkvite kantar. Svart og kvitt er Preussens våpen- og flaggfargar.

Ordensteiknet er Forbundsrepublikken Tysklands eigedom og skal verta til tilbakelevert Innenriksdepartementet ved døden til ein medlem.</ref>

Mottagere[endre | endre wikiteksten]

Personar som har motteke ordenen inkluderer kunsthistorikaren Erwin Panofsky, forfattaren Thomas Mann og lega Albert Schweitzer.

Ei rekkje skandinavar er gjennom tidene tildelt ordenen. To nordmenn er vorten heidra med ordenen, Christopher Hansteen og Peter Sylow. Blant skandinaviske mottagere finst danskar som Bertel Thorvaldsen, Hans Christian Ørsted, Adam Oehlenschläger, Johan Nicolai Madvig, Niels W. Gade, Vilhelm Thomsen og Niels Bohr, og dessutan svenskar som Adolf Erik Nordenskiöld, Oscar Montelius, Bernhard Karlgren, Lise Meitner, Stig Strömholm og Svana Pääbo.

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

Referansar[endre | endre wikiteksten]

  1. Henning Volle
  2. Les trésors dei la collection Spada, Paris: Musée national dei la Légion d’honneur eit des ordre sin de chevalerie, 2008, s. 228-230.
  3. Vilhelm I ei storkorsklasse av den elles enklassige ordenen.

Litteratur[endre | endre wikiteksten]

  • «Order 'Pour le Mérite' for Science and the Art si» i Guy Stair Sainty og Rafal Heydel-Mankoo: World Orders of Knighthood and Merit, andre bind, Buckingham: Burke's Peerage, 2006, s. 1153–1154
  • Henning Volle: Die Sammlung des Wehrgeschichtlichen Museum sitt im Schloss Rastatt; 1 Orden und Ehrenzeichen, Freiburg im Breisgau, 1977, s. 33–35

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]