Robert Peary

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Hopp til navigering Hopp til søk
Edit-find-replace.svg Ikkje omsett: Denne artikkelen er ikkje ferdig omsett frå bokmål enno. Hjelp oss gjerne med å gjera omsetjinga ferdig!
Robert Peary
RobertPeary.jpg
Fødd 6. mai 1856
Cresson
Død

20. februar 1920
Washington

Yrke oppdagar, offiser, reise
Robert Peary på Commons
Pearys hustru, Josephine Diebitsch Peary, 1892 - også hun polarforsker.

Robert Edwin Peary (fødd 6. mai 1856 i Cresson i Pennsylvania i USA, død 20. februar 1920 i Washington, DC) var ein amerikansk oppdager som hevda han var den første til å nå den geografiske Nordpolen, den 6. april 1909. Pearys bragd vart gjennomgåande akseptert i fleire årtier, framfor det konkurrerende krav på førsteplassen framsatt av Frederick Cook, som sa han hadde nådd fram eit år tidligere. Begge påstander vart inngående drøfte i aviser fram til 1913.

Seinare historikere meiner at Cook ikke nådde frem til polpunktet. Ei evaluering av Pearys notater foretatt av Wally Herbert (som også var utforsker av Arktis) konkluderte i ei bok frå 1989 at heller ikkje Peary kom fram til Nordpolen, skjønt han kan ha komme så nær som 60 km. Herberts konklusjoner synes så langt å ha blitt ståande.[1]

Dei første uomstridte bevis blei dokumentert i 1969 av ein britisk ekspedisjon lede av Wally Herbert.

Robert Edwin Peary var sønn av gardbruker Charles Peary (1828–1859) og hans hustru Mary (født Wiley, 1827–1900). I 1877 vart han uteksaminert fra Bowdoin College.[2]

Peary på dekk på dampskipet «Roosevelt» (ca. 1909)

Peary ble i 1881 med i US Navy som ingeniør og tenestegjorde i fleire år i Nicaragua. Han utvikle ei sterk interesse for polarforsking og gjennomførte i perioden 1891–1909 fleire ekspedisjoner til Grønland og på polarisen. Ettersom Nordishavet vanlegvis er isfritt berre om sumaren, pleide han å overvintre i det høge nord for å kunne legge av sted så tidlig som mulig frå eit nordlig utgangspunkt, då isen braut opp. Denne strategien fulgte Peary òg på sin første ekspedisjon frå 1891 til 1893.

Grønlandekspedisjonene var meget innbringende for Peary: Frå inuittene fikk han elfenben og pels mot verktøy, gaveartiklar, jarn og trevirke.

Turen mot Nordpolen[endre | endre wikiteksten]

Noen dager før Peary kom med si kunngjering (hausten 1909) hadde landsmannen Frederick Cook også kunngjort at han òg hadde nådd polpunktet, men året før, i 1908. Siden både Cook og Peary hevda å ha vært først til på polpunktet starta ein langvarig «kamp» for å bli trodd. Cooks krav vart tidleg avvist som «ikkje truverdig» etter ei grundig gransking av hans dagboknotater og observasjoner, gjennomført av Universitetet i København. Det blei også oppdage at han hadde betalt to meget dyktige navigatører for å fabrikkere sol-observasjoner som skulle «bevise» at han hadde vært på Nordpolen på eit bestemt tidspunkt.

Pearys krav var tilsvarende dårlig dokumentert. Han hadde med fleire medarbeidere på turen mot Nordpolen, men sendte dei fleste i retur undervegs. Den 1. april 1909 sendte han det siste teamet som ikke skulle være med til polpunktet sørover igjen. Da han starta mot Nordpolen den 2. april var det samen med fire eskimo og ein tener, Matthew Henson. Kun han selv (Peary) kunne navigasjon. I de påfølgende dagene påsto han at de gjorde lange dagsmarsjer og nådde polpunktet den 6. april 1909.

Det var imidlertid ei rekke forhold som var lite tillitvekkende omkring reisa. Hans dagboknotater frå 6.-7. april 1909, angivelig skreve på Polpunktet, var skreve på lause ark og det var ei rekke blanke sider i dagboka. Sol-observasjonene var også gjort på lause blad. Samtidig vedgikk Peary at han ikke hadde gjort ein einaste observasjon for lengdegrad under heile turen, ei heller observasjoner over retninga mot den magnetiske Nordpol. Begge typer observasjon er kritiske for korrekt navigasjon. I tillegg påsto Peary å ha gått dagsmarsjer som var to til fire ganger lengre enn alle marsjer fram til 1. april. Dette var ikke truverdig for dei fleste.

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

Denne artikkelen byggger på nb:Robert Peary frå Wikipedia på bokmål 9. november 2018

Referanser[endre | endre wikiteksten]

  1. American Polar Society: Sir Wally Herbert
  2. Robert Edwin Peary Arkivert 23. september 2015 på Wayback Machine., Bowdoin College.