Samisk språkhistorie

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Hopp til navigering Hopp til søk

Samisk språkhistorie, er historia til dei samiske språka, frå tida då felles finsk-samiske urspråket vart splitta i eit nordleg samisk og eit sørleg austersjøfinsk, for omtrent 2000 år sidan.

Det finsk-samiske urspråket[endre | endre wikiteksten]

Det finsksamiske urspråket vart snakka i den vestlege delen av det uralske språkområdet før uralarane kom i kontakt med baltiske og germanske jordbrukarar. Språket var ein del av eit språkleg kontinuum austover mot dei mordvinske språka, via fleire mellomliggande språk som no er utdøydd, men som vi kjenner frå tidlege russiske kjelder.


Frå felles finsk-samisk til moderne samisk[endre | endre wikiteksten]

Sjå også Samisk lydhistorie

Dei samiske språka har gått gjennom ei lang rekke både lydovergangar og grammatiske endringar i perioden frå ca. år 0 til år 1500. Det har vore færrest endringar i utkantane av språkområdet. I dei austsamiske språka er det fleire konsonantgrupper som har forsvunne i vestleg samisk, og i sørsamisk er bøyingsendingane betre bevart enn i dei andre språka. Sørsamisk har heller ikkje gått gjennom den grunnleggjande lydendringa stadieveksling, som er karakteristisk både for samiske språk lenger nord og aust, og for austersjøfinsk (unnateke det sørlege livisk, som også er meir konservativ på dette punktet.

Ordforråd[endre | endre wikiteksten]

Det samiske ordforrådet er svært godt utforska. Grunnordforrådet kan delast i tre grupper: ord som finst også i andre uralske språk, ord som er lånord (framforalt frå germansk, og ord utan etymologi utanfor samisk.

Uralske fellesord[endre | endre wikiteksten]

Hit høyrer det mest grunnleggande ordforrådet, som alle talorda, sentrale pre- og postposisjonar, ord for kroppsdelar og sentrale handlingar (finske ord i parantes).

  • okta (yksi) '1', guokte (kaksi) '2', golbma (kolme) '3', juolgi (jalka) 'fot', johka (joki) 'elv', jávri (járvi) 'innsjø', addit (antaa) 'å gje'

Germanske lånord[endre | endre wikiteksten]

Hit høyrer alle ord knytt til jordbruk og mange ord knytt til ulike typar samfunnsforhold.

  • gussa 'ku', gáica 'geit', mielki 'mjølk', rohka 'rug', gonagas 'konge', golli 'gull', heasta 'hest'

Ord utan etymologi utanfor samisk[endre | endre wikiteksten]

Hit høyrer ord for landskapsformasjonar, naturfenomen og visse dyr.

  • buolffáš 'lundefugl', skuolfi 'snøugle', cuohppa 'fiskekjøtt', áđga 'elveslette', čuodjá 'trang vik i innsjø', geaðgi 'stein', biegga 'vind', čuovga 'lys', atnit 'å bruke'

Ytre samisk språkhistorie[endre | endre wikiteksten]

Samisk vart skriftfasta i 1619, som det fjerde av dei uralske språka, etter ungarsk, komi, finsk og estisk. Dei første tekstane var religiøse tekstar på umesamisk, gjeve ut i Sverige.

I Noreg kom dei første tekstane i form av Knud Leem sine ordbøker og grammatikk. Språkforskaren Rasmus Rask reviderte Leem si rettskriving i 1832, og det er Rask sin måte å skrive på som har danna grunnlaget for dei seinare nordsamiske rettskrivingane, og til ein viss grad også for enare- og skoltesamisk. Ut over 1800-talet vart nordsamisk teken i bruk i konfirmasjonsundervisning og skoleverk, ei utvikling som kulminerte med utgjevinga av den nordsamiske bibelen i 1896. I 1948 fekk vi for første gang ein ortografi over riksgrensene,med Bergsland og Ruong sin ortografi for Noreg og Sverige. På grunn av den harde fornorskingspolitikken i perioden vart ortografien relativt lite brukt. Med gjennomføringa av ein ny samepolitikk spesielt i Noreg frå 1980-talet av vart den felles nordsamiske ortografien for Noreg, Sverige og Finland frå 1979 langt meir brukt.

Etter Alta-aksjonen og opprettinga av Sametinget fekk samisk offisiell status i fleire kommunar i dei samiske områda, jf. dette oversynet.

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

Litteratur om samisk språkhistorie[endre | endre wikiteksten]

Eldre grammatikkar over samisk[endre | endre wikiteksten]

Eldre ordbøker over samisk[endre | endre wikiteksten]