Samisk språkhistorie

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Hopp til navigering Hopp til søk
Tittelbladet til Sajnovics' Demonstratio idioma ungarorum et lapponum idem esse frå 1770, som viser at samisk er i slekt med ungarsk

Samisk språkhistorie er historia til dei samiske språka, frå tida då det finsk-samiske urspråket vart splitta i eit nordleg samisk og eit sørleg austersjøfinsk urspråk, for omtrent 2000 år sidan.

Dei første samiske tekstane er sørsamiske, ei ABC-bok og ei messebok frå 1619. Dei samiske språka har endra seg relativt lite sidan dette, og vi reknar at moderne samisk tar til då. Språkhistoria fram til då baserer seg på metodar frå samanliknande språkforsking, og har som mål å rekonstruere urspråket samisk delte med dei austersjøfinske språka og utviklinga via ursamisk til dei samiske språka vi har i dag.

Det finsk-samiske urspråket[endre | endre wikiteksten]

Det finsk-samiske urspråket vart snakka i den vestlege delen av det uralske språkområdet før uralarane kom i kontakt med baltiske og germanske jordbrukarar. Språket var i nær slekt med fleire språk i aust, merja, muroma som no er utdøydd, men som vi kjenner frå samtidige russiske kjelder, og dei mordvinske språka.

Frå det felles finsk-samiske urspråket til ursamisk[endre | endre wikiteksten]

Sjå også Samisk lydhistorie

Ved byrjinga av tidsrekninga vår fekk den sørlege delen av det finsk-samiske urspråket kontakt med germanarar og baltarar. Dette går fram av ei rekkje lånord i uraustersjøfinsk som ikkje finst i samisk, kombinert med at dei to språka tar til å utvikle seg i ulike retningar. Som resultat av denne påverknaden migrerte talarar av ursamisk nordover, og kom i kontakt med talarar av eitt eller fleire språk som ikkje var i slekt med samisk. Spora atter desse språka er synlege i det samiske ordforrådet den dag i dag[1].

Dei samiske språka gjekk gjennom ei lang rekke både lydovergangar og grammatiske endringar i perioden frå ca. år 0 til år 1500[2]. Det har vore færrest endringar i utkantane av språkområdet. I dei austsamiske språka er det fleire konsonantgrupper som har forsvunne i vestleg samisk, og i sørsamisk er bøyingsendingane betre bevart enn i dei andre språka. Sørsamisk har heller ikkje gått gjennom den grunnleggjande lydendringa stadieveksling, som er karakteristisk både for samiske språk lenger nord og aust, og for austersjøfinsk (unnateke det sørlege livisk, som også er meir konservativ på dette punktet).

Ursamisk[endre | endre wikiteksten]

Sjå også Ursamisk

Ursamisk er det urspråket som alle samiske språk stammar frå. Dette språket vart sannsynlegvis snakka i det sørlege og sørvestlege Finland og Karelen i tida rundt byrjinga av tidsrekninga vår.

Oppsplittinga av ursamisk[endre | endre wikiteksten]

Kukkasjärvi aust for Tammerfors. Namnet kjem av eit samisk namn som betyr Langsjøen (jf. nords. guhkes, "lang"

Det samiske urspråket vart tidlegare snakka i eit større område enn i dag, så langt sør som til sør for Lahti og Tammerfors sør i Finland[3]. Eit prov på det har vi frå stadnamnsforskinga. Fleire sjøar i Sør-Finland heiter Kukkasjärvi, der førsteleddet minnar om ordet kukka, "blome". Men alle sjøane som heiter dette er langstrakte i forma, og namnet går attende til det samiske ordet for "lang" (jf. nords. guhkes "lang")[4]. Store delar av det samiske språkområdet vil vi med andre ord aldri få nærare kunnskap om.

På bakgrunn av dei samiske språka vi veit noko om, vart språkfamilien først delt i to, i vestsamisk (dvs. nordsamisk og vestover) og austsamisk (enaresamisk og austover, inkludert kemisamisk, som også var eit austsamisk språk).

Sentrale språkdrag som skil dei to gruppene frå kvarandre er utviklinga av ursamisk š́ (palatal š) i lydsambanda š́t, š́k og š́n. Desse vart bevart i aust, mens š́ i desse konsonantsambanda gjekk over til jh i vest: for "foss, stryk" har vi goejhke i sørsamisk og guoika (bokstaven i blir uttalt j etter vokal) i nordsamisk, men kuoškâ i enaresamisk og кӯшшк (kuušk) i kildinsamisk[5]. Eit anna språkdrag er dissimilasjonen av mm, nn, ńń, ŋŋ, som i vest vart endra til pm, tn, tń, kŋ, t.d. nords. bátni "tann", enares. pääni.

Den vestlege gruppa kan vi dele i to, nordlege (lulesamisk og nordsamisk), og sørleg (umesamisk og sørsamisk). Den sørlege gruppa er på mange måtar konservativ, og skil seg på mange måtar frå alle dei andre samiske språka, noko som har fått nokre språkhistorikarar til å gjere framlegg om at dei to sørsamiske språka har forgreina seg frå ursamisk først, og kanskje allereie frå tida då samisk vart snakka i sør-Finland. Slike språktrekk er m.a. mangel på stadieveksling, bevaring av den uralske distinksjonen *-m/*-n mellom akkusativ og genitiv, og bevaringa av den opprinnelege vokalen i andrestavinga i ord på ur-finsk-samisk *-e (jf. sørsamisk giele, nordsamisk giella, finsk kieli)[6].

Til tidfestinga av oppsplittinga av dei samiske språka kan vi bruke lånord: Eit urgermansk lånord som nords. skálžu vs. skoltesamisk kāllǯ (frå urnordisk *skaljō. Sluttvokalen viser at lånet er frå før synkopetida (700-talet), og skilnaden k- i aust vs. sk- i vest viser at dei ursamisk må ha vorte delt opp i ulike språk allereie tidlegare[7].

Moderne samisk[endre | endre wikiteksten]

Tittelblad for den førsta trykte boka på samisk, «ABC Book på Lappesko Tungomål». Boka er frå Sverige (1619).

Samisk vart skriftfasta i 1619, som det fjerde av dei uralske språka, etter ungarsk, komi, finsk og estisk. Dei samiske språka har endra seg relativt lite etter dei første samiske publikasjonane, og derfor kallar ein dei samiske språka frå 1619 og framover for moderne samisk[8]. Dei første tekstane var religiøse tekstar på umesamisk, gjeve ut i Sverige.

I Noreg kom dei første tekstane i form av Knud Leem sine ordbøker (1768) og grammatikk (1748) for nordsamisk. Språkforskaren Rasmus Rask reviderte Leem si rettskriving i 1832, og det er Rask sin måte å skrive på som har danna grunnlaget for dei seinare nordsamiske rettskrivingane, og til ein viss grad også for enare- og skoltesamisk. Ut over 1800-tale] vart nordsamisk teken i bruk i konfirmasjonsundervisning og skoleverk, ei utvikling som kulminerte med utgjevinga av den nordsamiske bibelen i 1896.

I 1948 fekk vi for første gang ein ortografi over riksgrensene, med Bergsland og Ruong sin ortografi for Noreg og Sverige[9]. På grunn av den harde fornorskingspolitikken i perioden vart ortografien relativt lite brukt. Med gjennomføringa av ein ny samepolitikk spesielt i Noreg frå 1980-talet av vart den felles nordsamiske ortografien for Noreg, Sverige og Finland frå 1979[10] langt meir brukt.

Etter Alta-aksjonen og opprettinga av Sametinget fekk samisk offisiell status i fleire kommunar i dei samiske områda, jamfør oversynet over samiske kommunar.


Referansar[endre | endre wikiteksten]

  1. Den mest systematiske framstillinga av det før-samiske substratet er Aikio 2004.
  2. Ei kompakt og systematisk framstilling av desse lydovergangane er Korhonen 1988, ein annan er Sammallahti 1998. Dei tidfestar starten av denne prosessen til mellom 1000 og 2000 år tidlegare enn det som er sagt her. Dei siste tiåra har fleire forskarar, framforalt Aikio, Kallio og Heikkilä argumentert for å tidfeste skiljet mellom uraustersjøfinsk og ursamisk rundt starten av tidsrekninga vår. Jf. litteraturlista for referansar.
  3. jf. Aikio, Saarikivi
  4. For ei drøfting av desse og andre samiske stadnamn i Sør-Finland, sjå Aikio
  5. Jf. Sammallahti 1998 kap. 1.
  6. Jf. Häkkinen 2010 s. 9-10
  7. Jf. Aikio 2004 s. 25ff for ein diskusjon.
  8. Jf. t.d. Korhonen 1988 s. 267: "Modern Lapp is reckoned from the date of the first Lapp text, 1619."
  9. Ruong, Israel og Knut Bergsland 1947: Rettskrivning for det fellessamiske bokspråket. 1947. Oslo: Stensiltrykk.
  10. Magga, Ole Henrik 1994: Hvordan den nyeste nordsamiske rettskrivingen ble til. Festskrift til Ørnulv Vorren. Tromsø : Tromsø museum, Universitetet i Tromsø.

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]

Nettressursar[endre | endre wikiteksten]

Litteratur om samisk språkhistorie[endre | endre wikiteksten]

Eldre grammatikkar over samisk[endre | endre wikiteksten]

Eldre ordbøker[endre | endre wikiteksten]