Sjakkreglar

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Gå til: navigering, søk
Broom icon.svg Denne artikkelen kan ha godt av ei opprydding for å nå ein høgare standard og/eller for å verta i tråd med standardoppsettet. Sjå korleis du redigerer ei side og stilmanualen for hjelp.
Foto av dei 6 sjakkbrikkene.
Staunton-brikkar. Frå venstre: konge, tårn, dronning, bonde, springar, løpar

Sjakkreglane er reglar for spelet sjakk. Prinsippet for dei moderne reglane ein speler etter i dag har vore uendra sidan mellomalderen, med berre små endringar i ettertid.

Utgangsstillinga[endre | endre wikiteksten]

Utgangsstilling - eller startstilling. Oppsettet av brettet ved starten av spelet.

Chess zhor 26.png
Chess zver 26.png
a8 b8 c8 d8 e8 f8 g8 h8
a7 b7 c7 d7 e7 f7 g7 h7
a6 b6 c6 d6 e6 f6 g6 h6
a5 b5 c5 d5 e5 f5 g5 h5
a4 b4 c4 d4 e4 f4 g4 h4
a3 b3 c3 d3 e3 f3 g3 h3
a2 b2 c2 d2 e2 f2 g2 h2
a1 b1 c1 d1 e1 f1 g1 h1
Chess zver 26.png
Chess zhor 26.png
Utgangsstilling. Legg merke til at kvit dronning står på kvitt felt, og svart dronning på svart.

Utgangsstillinga for eit sjakkparti er alltid lik. Kvar spelar startar med eit sett brikker som består av: 1 konge, 1 dronning, 2 tårn, 2 springarar, 2 løparar og 8 bønder oppsett som avbilda på bildet over. Brikkene er:

Brikke Konge Dronning Tårn Løpar Springar Bonde
Antall 1 1 2 2 2 8
Symboler Chess klt45.svg
Chess kdt45.svg
Chess qlt45.svg
Chess qdt45.svg
Chess rlt45.svg
Chess rdt45.svg
Chess blt45.svg
Chess bdt45.svg
Chess nlt45.svg
Chess ndt45.svg
Chess plt45.svg
Chess pdt45.svg

Spelets gang[endre | endre wikiteksten]

Spelaren som speler med dei kvite brikkene blir kalla «kvit», mens spelaren som speler med dei svarte brikkene blir kalla «svart» eller «sort». Det er alltid «kvit» som startar spelet, og ein flyttar alltid berre eitt trekk om gongen før turen går til motstandaren. I offisielle turneringer er det som regel førehandsbestemt kven som startar med kva for ei farge, enten ved at hele turneringen er satt opp på førehand eller etter et gitt system som skal dele inn motstandarane etter poengfangst og farge i tidlegare rundar.

Brikkenes bevegelse[endre | endre wikiteksten]

8 px px px px px px px px
7 px px px px px px px px
6 px px px px px px px px
5 px px px px px px px px
4 px px px px px px px px
3 px px px px px px px px
2 px px px px px px px px
1 px px px px px px px px
a b c d e f g h
8 px px px px px px px px
7 px px px px px px px px
6 px px px px px px px px
5 px px px px px px px px
4 px px px px px px px px
3 px px px px px px px px
2 px px px px px px px px
1 px px px px px px px px
a b c d e f g h
Tårnet kan flyttast til alle dei ledige felta i horisontal eller vertikal retning.
8 px px px px px px px px
7 px px px px px px px px
6 px px px px px px px px
5 px px px px px px px px
4 px px px px px px px px
3 px px px px px px px px
2 px px px px px px px px
1 px px px px px px px px
a b c d e f g h
Løparane kan flyttast til alle dei ledige felta i diagonal retning.
8 px px px px px px px px
7 px px px px px px px px
6 px px px px px px px px
5 px px px px px px px px
4 px px px px px px px px
3 px px px px px px px px
2 px px px px px px px px
1 px px px px px px px px
a b c d e f g h
Dronninga kan flytte til alle ledige felt i alle retningar, horisontalt, vertikalt og diagonalt.
8 px px px px px px px px
7 px px px px px px px px
6 px px px px px px px px
5 px px px px px px px px
4 px px px px px px px px
3 px px px px px px px px
2 px px px px px px px px
1 px px px px px px px px
a b c d e f g h
Springaren blir alltid flytta eitt felt horisontalt eller vertikalt og eitt felt diagonalt, slik at han etter flyttinga blir ståande på eit felt med motsett farge.
8 px px px px px px px px
7 px px px px px px px px
6 px px px px px px px px
5 px px px px px px px px
4 px px px px px px px px
3 px px px px px px px px
2 px px px px px px px px
1 px px px px px px px px
a b c d e f g h
Den kvite bonden kan flyttast til dei felta som er markert med X. Tårnet på c6 kan i tillegg slå eitt av tårna.

Rokade[endre | endre wikiteksten]

8 Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx
7 Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx
6 Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx
5 Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx
4 Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx
3 Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx
2 Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx
1 Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx
a b c d e f g h


En passant[endre | endre wikiteksten]

Ein bonde som står på motstandarens 4.rad kan slå ut ein bonde som flytter to felt frå utgangsstillinga og ender opp på feltet på sida av bonden. Slaget utføres ved at ein setter bonden på feltet bak motstandarens bonde og fjernar denne.

Forvandling[endre | endre wikiteksten]

Ein bonde som kommer heilt over brettet til 8. raden (1. rad for motstandaren) skal forvandlast til ein offiser som spelaren sjølv vel. Kva brikke som vels er ikkje avhengig av hvilke andre offiserar som er på brettet frå før, dvs. at ein kan velge dronning (det vanlegaste), sjølv om ein har ei dronning på brettet frå før.

Sjakk og sjakk matt[endre | endre wikiteksten]

Ein spelar seiast å stå i sjakk om det feltet eins konge står på er angripe av ein av motstandaren sine brikker (unntatt kongen). Sidan det ikkje er lov å stå i eller flytte seg sjølv inn i sjakk kan dette avvergast anten ved å:

  • Gå ut av sjakken, dvs. gå til eit felt som ikkje er angripe av nokon av motstandaren sine brikker,
  • Sette ein brikke mellom kongen og den angripande brikka,
  • Slå ut den brikka som angrip kongen.

Ein speler seiast å stå i sjakk matt om eins konge er angripen av ein av motstandaren sine brikker (unntatt kongen), utan at eins konge kan gå ut av sjakken eller ein kan sette ein brikke mellom eller ein kan slå ut den angripande brikka. Den som står i sjakk matt har tapt spelet og partiet er over.

Ulovligheiter[endre | endre wikiteksten]

Ulovlege trekk[endre | endre wikiteksten]

Ein spelar skal utføre trekka i tråd med dei reglane som gjeld. Gjør ein spelar eit ulovleg trekk må dette tas tilbake og eit nytt lovlig trekk kan utførast. I turneringar er det forskjellige døme på sanksjonsmuligheiter avhengig av kva slags type turnering det er. I vanleg sjakk med lang tenketid vil motstandaren av den som gjer det ulovlege trekket vanlegvis få tillegg i si tid. I lynsjakk er partiet tapt om ein utfører et ulovlig trekk.

Ulovleg stilling[endre | endre wikiteksten]

Ein ulovleg stilling er ei stilling som ikkje kan oppnåast ved normalt spel der alle trekka er utført i tråd med reglane for korleis brikkene flyttast. Eit døme på ein ulovlig stilling er om ein spelar har begge løparane på same farge utan at dette er skjedd ved hjelp av bondeforandling. Dersom det oppdagast under partiet at ein har oppnådd ei ulovlig stilling skal partiet i hovudregel startast på nytt. Dette kan den enkelte arrangør ha ulike regler på. Viss ein spelar velter ein eller fleire brikker skal posisjonen settast opp igjen på denne spelarens tid. Viss posisjonen ikkje kan rekonstruerast skal spelet opptakast på det tidspunktet i partiet der siste kjende stilling oppsto.

Oppførsel[endre | endre wikiteksten]

Ein spelar har som hovudregel ikkje lov til å nytte seg av nokon som helst form for ekstern hjelp under eit parti, dette gjelder andre personar, databasar, litteratur eller datamaskinar. Avvik frå dette kan f.eks. vere rørslehemma, blinde eller andre med skadar som gjer at utføringa av trekk må utførast av ein annan person. Kommunikasjon mellom desse skal være einvegs - spelar til assistent. Sjakk er historisk sett eit gentlemansspel, og det er vanleg (og forventa) at man helser på motspelar før og etter eit parti. Forstyrring av motspelar er sett på som unfair spel, og ved gjentakande forstyrringar, f.eks. gjentekne remistilbod, kan turneringsleder gi spelaren åtvaring eller i verste fall døme denne til tap av partiet. Somme turneringar kan også ha kleskode.

Utføring[endre | endre wikiteksten]

Eit trekk skal utførast med bare ei hand, og om man speler med klokke skal man trykkje på klokka med den handa ein utførte trekket med.

Avslutning av partiet[endre | endre wikiteksten]

Eit parti kan avsluttast med 3 forskjellige resultat: seier til kvit, seier til svart eller remis (uavgjort).

Siger[endre | endre wikiteksten]

Siger kan oppnåast ved at:

  • motstandaren gir opp partiet,
  • man sett motstandarens konge sjakk matt,
  • motstandar gjer noko ulovlig som gjer at dommaren grip inn og dømmer denne til tap.

Remis kan oppnåast ved at:

  • man oppnår same stilling på brettet tre gonger, den som er i trekket idet same stilling oppstår for tredje gang kan da påpeke dette og krevje remis, også kalla trekkgjentakelse,
  • spelarane avtaler dette,
  • det er for lite materiell att på brettet til at nokon av spelarane kan sette motstandarens konge sjakk matt,
  • in av spelarane blir patt, d.v.s. at man ikkje har igjen nokon lovlege trekk samstundes med at kongen ikkje er truga,
  • det er utført 50 trekk utan slag av brikke eller flytting av nokon bonde, den såkalla 50-trekksregelen.

Tidlegare eksisterte ein regel vedrørande evig sjakk, der eit parti er remis viss ein spelar kan sjakke motstandar utan at denne kan unngå dette. I praktisk spel er dette ein unødvendig regel då anten 50-trekksregelen etter kvart vil gjere seg gjeldande, eller man får ei trekkgjentaking.

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]