Sjakkreglar

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Gå til: navigering, søk
Broom icon.svg Denne artikkelen kan ha godt av ei opprydding for å nå ein høgare standard og/eller for å verta i tråd med standardoppsettet. Sjå korleis du redigerer ei side og stilmanualen for hjelp.
Foto av dei 6 sjakkbrikkene.
Staunton-brikkar. Frå venstre: konge, tårn, droning, bonde, springar, løpar

Sjakkreglane er reglar for spillet sjakk. Prinsippet for dei moderne reglane man spill etter i dag, har vort uendret sedan millomalderen, med bare små endringar i ettertid.

Utgangsstillingen[endre | endre wikiteksten]

Utgangsstilling - eller startstilling. Brettets oppsett ved spillets start.

Chess zhor 26.png
Chess zver 26.png
a8 b8 c8 d8 e8 f8 g8 h8
a7 b7 c7 d7 e7 f7 g7 h7
a6 b6 c6 d6 e6 f6 g6 h6
a5 b5 c5 d5 e5 f5 g5 h5
a4 b4 c4 d4 e4 f4 g4 h4
a3 b3 c3 d3 e3 f3 g3 h3
a2 b2 c2 d2 e2 f2 g2 h2
a1 b1 c1 d1 e1 f1 g1 h1
Chess zver 26.png
Chess zhor 26.png
Utgangsstilling. Legg merke til at kvit dronning står på kvitt felt, og svart dronning på svart.

Utgangsstillingen for eit sjakkparti er alltid lik. Kvar spelar startar med eit sett brikker som består av: 1 konge, 1 dronning, 2 tårn, 2 springarar, 2 løparar og 8 bønder oppsatt som avbilda på bildet over. Brikkene er:

Brikke Konge Dronning Tårn Løpar Springar Bonde
Antall 1 1 2 2 2 8
Symboler Chess klt45.svg
Chess kdt45.svg
Chess qlt45.svg
Chess qdt45.svg
Chess rlt45.svg
Chess rdt45.svg
Chess blt45.svg
Chess bdt45.svg
Chess nlt45.svg
Chess ndt45.svg
Chess plt45.svg
Chess pdt45.svg

Spillets gang[endre | endre wikiteksten]

Spilleren som spiller med de hvite brikkene benevnes «hvit», mens spilleren som spiller med de svarte brikkene benevnes «svart» eller «sort». Det er alltid «hvit» som starter spillet, og man flytter alltid bare ett trekk om gangen før det blir motstanders tur. I offisielle turneringer er det som regel forhåndsbestemt hvem som starter med hvilken farge, enten ved at hele turneringen er satt opp på forhånd eller etter et gitt system som skal inndele motstanderne etter poengfangst og farge i tidligere runder.

Brikkenes bevegelse[endre | endre wikiteksten]

8 px px px px px px px px
7 px px px px px px px px
6 px px px px px px px px
5 px px px px px px px px
4 px px px px px px px px
3 px px px px px px px px
2 px px px px px px px px
1 px px px px px px px px
a b c d e f g h
8 px px px px px px px px
7 px px px px px px px px
6 px px px px px px px px
5 px px px px px px px px
4 px px px px px px px px
3 px px px px px px px px
2 px px px px px px px px
1 px px px px px px px px
a b c d e f g h
Tårnet kan flyttast til alle dei ledige felta i horisontal eller vertikal retning.
8 px px px px px px px px
7 px px px px px px px px
6 px px px px px px px px
5 px px px px px px px px
4 px px px px px px px px
3 px px px px px px px px
2 px px px px px px px px
1 px px px px px px px px
a b c d e f g h
Løparane kan flyttast til alle dei ledige felta i diagonal retning.
8 px px px px px px px px
7 px px px px px px px px
6 px px px px px px px px
5 px px px px px px px px
4 px px px px px px px px
3 px px px px px px px px
2 px px px px px px px px
1 px px px px px px px px
a b c d e f g h
Dronninga kan flytte til alle ledige felt i alle retningar, horisontalt, vertkalt og diagonalt.
8 px px px px px px px px
7 px px px px px px px px
6 px px px px px px px px
5 px px px px px px px px
4 px px px px px px px px
3 px px px px px px px px
2 px px px px px px px px
1 px px px px px px px px
a b c d e f g h
Springaren blir alltid flytta eitt felt horisontalt eller vertikalt og eitt felt diagonalt, slik at han etter flyttinga blir ståande på eit felt med motsett farge.
8 px px px px px px px px
7 px px px px px px px px
6 px px px px px px px px
5 px px px px px px px px
4 px px px px px px px px
3 px px px px px px px px
2 px px px px px px px px
1 px px px px px px px px
a b c d e f g h
Den kvite bonden kan flyttast til dei felta som er markert med X. Tårnet på c6 kan i tillegg slå eitt av tårna.

Rokade[endre | endre wikiteksten]

8 Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx
7 Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx
6 Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx
5 Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx
4 Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx
3 Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx
2 Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx
1 Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx Kongen går to felt til sides frå utgangsstillinga til feltet markert med 1, tårnet flyttast så over og inntil kongen til feltet markert 2. Kvit rokerer her kort, svart rokerer langtpx
a b c d e f g h


En passant[endre | endre wikiteksten]

Ein bonde som står på motstandarens 4.rad kan slå ut ein bonde som flytter to felter frå utgangsstillinga og ender opp på feltet på sida av bonden. Slaget utføres ved at ein setter bonden på feltet bak motstandarens bonde og fjernar denne.

Forvandling[endre | endre wikiteksten]

Ein bonde som kommer heilt over brettet til 8. raden (1. rad for motstandaren) skal forvandlast til ein offiser som speleren sjølv vel. Hvilken brikke som vels er ikkje avhengig av hvilke andre offiserar som er på brettet frå før, dvs. at ein kan velge dronning (det vanlegaste), sjølv om ein har ei dronning på brettet frå før.

Sjakk og sjakk matt[endre | endre wikiteksten]

Ein spiller seies å stå i sjakk om det feltet eins konge står på er angrepe av ein av motstanderens brikker (untatt kongen). Siden det ikkje er lov å stå i eller flytte seg sjølv inn i sjakk kan dette avvergast anten ved å:

  • Gå ut av sjakken, dvs. gå til eit felt som ikkje er angrepe av nokon av motstandarens brikke,
  • Sette ein brikke mellom kongen og den angripande brikken,
  • Slå ut den brikken som angrip kongen.

Ein speler sies å stå i sjakk matt om eins konge er angrepe av einhver av motstandarens brikke (untatt kongen), utan at eins konge kan gå ut av sjakken eller ein kan sette ein brikke mellom eller ein kan slå ut den angripande brikken. Den som står i sjakk matt har tapt spillet og partiet er over.

Ulovligheiter[endre | endre wikiteksten]

Ulovlege trekk[endre | endre wikiteksten]

Ein spiller skal utføre trekka i henhold til dei regla som gjeld. Gjør ein spiller eit ulovleg trekk må dette tas tilbake og eit nytt lovlig trekk kan utførast. I turneringar er det forskjellige døme på sanksjonsmuligheitar avhengeg av kva slags type turnering det er. I vanleg sjakk med lang tenketid vil motstandaren av den som gjer det ulovlege trekket vanligvis få tillegg i si tid. I lynsjakk er partiet tapt om ein utfører et ulovlig trekk.

Ulovleg stilling[endre | endre wikiteksten]

Ein ulovleg stilling er ei stilling som ikkje kan oppnås ved normalt spel der alle trekka er utført i henhold til reglane for korleis brikkene flyttes. Eit døme på ein ulovlig stilling er om ein spiller har begge løparane på same farge utan at dette er skjedd ved hjelp av bondeforandling. Hvis det oppdageast under partiet at ein har oppnådd ei ulovlig stilling skal partiet i hovedregel startast på nytt. Dette kan den enkelte arrangør ha ulike regler på. Hvis ein spelar velter ein eller flere brikker skal posisjonen settast opp igjen på denne spelarens tid. Hvis posisjonen ikkje kan rekonstruerast skal spelet opptakast på det tidspunktet i partiet der siste kjende stilling oppsto.

Oppførsel[endre | endre wikiteksten]

Ein spiller har som hovedregel ikkje lov til å nytte seg av nokon som helst form for ekstern hjelp under eit parti, dette gjelder andre personar, databasar, litteratur eller datamaskinar. Avvik frå dette kan f.eks. være bevegelseshema, blinde eller andre med skadar som gjer at utførelsen av trekk må utføres av ein annan person. Kommunikasjon mellom desse skal være envegs - spelar til assistent. Sjakk er historisk sett eit gentlemansspill, og det er vanleg (og forventa) at man helser på motspelar før og etter eit parti. Forstyrring av motspiller er ansett som unfair spill, og ved gjentakande forstyrringar, f.eks. gjentakne remistilbud, kan turneringsleder gi spelaren åtvaring eller i verste fall døme denne til tap av partiet. Somme turneringar kan også ha kleskode.

Utførelse[endre | endre wikiteksten]

Eit trekk skal utførast med bare ei hånd, og om man speler med klokke skal man trykkje på klokka med den hånda ein utførte trekket med.

Avslutning av partiet[endre | endre wikiteksten]

Eit parti kan avsluttes med 3 forskjellige resultat: seier til kvit, seier til svart eller remis (uavgjort).

Seier[endre | endre wikiteksten]

Seier kan oppnås ved at:

  • motstandaren gir opp partiet,
  • man sett motstandarens konge sjakk matt,
  • motstandar gjer noe ulovlig som gjer at dommaren grip inn og dømmer denne til tap.

Remis kan oppnås ved at:

  • man oppnår same stilling på brettet tre gonger, den som er i trekket idet same stilling oppstår for tredje gang kan da påpeke dette og kreve remis, også kalt trekkgjentakelse,
  • spillerne avtaler dette,
  • det er for lite materiell att på brettet til at nokon av spelarane kan sette motstandarens konge sjakk matt,
  • in av spelarane blir patt, d.v.s. at man ikkje har igjen nokon lovlege trekk samstundes med at kongen ikkje er truga,
  • det er utført 50 trekk utan slag av brikke eller flytting av nokon bonde, den såkalla 50-trekksregelen.

Tidlegere eksisterde ein regel vedrørande evig sjakk, der eit parti er remis hvis ein spelar kan sjakke motstander utan at denne kan unngå dette. I praktisk spel er dette ein unødvendig regel då anten 50-trekksregelen etter kvart vil gjere seg gjeldande, eller man får ei trekkgjentaking.

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]