Språket mende

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Hopp til navigering Hopp til søk
Mende
Mɛnde yia

Språket mende

Klassifisering: Niger-kongospråk
 Mandespråk
Bruk
Tala i: Sierra Leone, Liberia
Mendetalande i alt: ca. 1,5 millionar[1]
Skriftsystem: Det latinske alfabetet, mendeskrift
Språkkodar
ISO 639-2: men
ISO 639-3: men
Glottolog: mend1266

Mende, også kalla boumpe, hulo, kossa og kosso, er eit nigerkongospråk i mandespråkgruppa[2] som blir snakka av mendefolk i Sierra Leone og Liberia og elles blir brukt som handelsspråk (lingua franca) i regionen. Det har rundt 1,5 millionar talarar i Sierra Leone og oppimot 20 000 talarar heilt vest i nabolandet Liberia. Dei viktigaste dialektane i språket er kpa, ko, waanjama og sewawa.[1]

Mende er eit SOV-språk og eit tonespråk med fire tonar.[2]

Skrift[endre | endre wikiteksten]

Språket kan skrivast med latinske bokstavar eller mendeskrift. Sistnemnde blei utvikla av skreddaren Kisimi Kamara i 1921 som ei stavingsskrift han kalla kikakui. Skrifta blei vidspreidd ei stund, men gjekk så tilbake for latinske bokstavar, som erstatta henne.[3] Bibelen blei omsett til mende og gjeven ut i 1959 med latinske bokstavar.

Mendealfabetet med latinsk-baserte bokstavar er: a, b, d, e, ɛ, f, g, gb, h, i, j, k, kp, l, m, n, ny, o, ɔ, p, s, t, u, v, w, y.[4][5]

Mende har sju vokalar: a, e, ɛ, i, o, ɔ og u.[6][7]

Fonologi[endre | endre wikiteksten]

Konsonantar[endre | endre wikiteksten]

Labial Alveolar Palatal Velar Glottal
Plosiv ustemd p t k
stemd b d ɡ
prenasalisert m͡b n͡d ŋ͡ɡ
Frikativ ustemd f s h
stemd v
Affrikat ustemd k͡p
stemd d͡ʒ ɡ͡b
prenasalisert ɲd͡ʒ ŋɡ͡b
Lateral l
Nasal m n ɲ ŋ
Approksimant w j

Vokalar[endre | endre wikiteksten]

Framre Sentral Bakre
Trong i u
Halvtrong e o
Halvopen ɛ ɔ
Open a

[8]

På film[endre | endre wikiteksten]

Mende blei mykje brukt i filmane Amistad og Blood Diamond. Det var emne for dokumentarfilmen The Language You Cry In.

Døme[endre | endre wikiteksten]

Talord[2]
  • itá - 1
  • feleé - 2
  • sawaá - 3
  • náâni - 4
  • lɔɔlu - 5
  • wɛita - 6
  • wɔfeela - 7
  • wáyâkpa - 8
  • táluu - 9
  • puú - 10
Artikkel 1 frå Menneskerettsfråsegna
1. Ngayilii ye ngilei
Numuvuisia kpɛlɛɛ ta ti le tɛ yɛ nduwɔ ya hu, tao ti nuvuu yei kɛɛ ti lɔnyi maa hɛwungɔ. Kiiya kɛɛ hindaluahu gɔɔla a yɛlɔ ti hun. Fale mahoungɔ ti ti nyɔnyɔhu hoi kia ndeegaa[2]
Artikkel 1
Alle menneske er fødde til fridom og med same menneskeverd og menneskerettar. Dei har fått fornuft og samvit og skal leve med kvarandre som brør.

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

  1. 1,0 1,1 Ethnologue
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 «Mende Language - Structure, Writing & Alphabet - MustGo». Henta 13. juni 2022. 
  3. Unseth, Peter. 2011. Invention of Scripts in West Africa for Ethnic Revitalization. I The Success-Failure Continuum in Language and Ethnic Identity Efforts, red. Joshua A. Fishman og Ofelia García, s. 23-32. New York: Oxford University Press.
  4. Coble, Scott. n.d. "Mende." AboutWorldLanguages.com (vitja 8. oktober 2014)
  5. «Langue : mende». Systèmes alphabétiques des langues africaines. Henta 14. februar 2019. 
  6. A Mende Orthography Workshop: Ministry of Education, Freetown, January 21-25, 1980
  7. Pemagbi, Joe. 1991. "A guide to Mende orthography." SLADEA.
  8. Dwyer, David James (1969). Consonant Mutation in Mende. Michigan State University. 

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]

  • Mende - UCLA Language Materials Project, University of California Los Angeles (UCLA).
  • Mendeskrift ved omniglot.com