Stockholms blodbad

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Hopp til navigering Hopp til søk
Broom icon.png Denne artikkelen kan ha godt av ein språkvask, som reinskar opp målføringa og/eller innfører same språkstilen overalt.
Broom icon.svg Denne artikkelen kan ha godt av ei opprydding for å nå ein høgare standard og/eller for å verta i tråd med standardoppsettet. Sjå korleis du redigerer ei side og stilmanualen for hjelp.
Straks etter Stockholms blodbad lét Gustav Vasa utføra den såkalte «Blodbadplansjen». Her eit utsnitt som viser to scener frå hendingane.

Til venstre ser ein bøddelen løfta øksen for å halshogga Vincens Henningsson, den eine av dei to biskopane. Kroppen som ligg i forgrunnen tilhøyrer biskop Mattias Gregersson; han har allereie vorte avretta og i det nedre høgre hjørnet til scena kan ein skimta det mitraprydete hovudet.

Scena til høgre framsteller ekshumeringen av Sten Sture den yngres lik samt knektar som fjernar kroppen og dessutan dei halshuggedes kroppar for å brenna dem på kjetterbål på Södermalm.

Gustav Vasas blodbadplansje har eit klårt politisk og propagandistiskt føremål. Han ville skildra den danske Christian II som ein skånselløs tyrann.

Stockholms blodbad vert kalla dei avrettingane som skjedde i tidsrommet 7.-10. november 1520 etter Christian IIs kroning i Stockholm. Blant dei til saman 94 personane som vart avretta inngjekk ein stor del av Sveriges høgadel.

Det er ikkje heilt klårt i kva for ein grad kong Christian II bar åleine ansvaret for avrettingane.

Bakgrunn[endre | endre wikiteksten]

Sverige inngjekk frå 1389 i Kalmarunionen som omfatta heile Norden. I Sverige hadde unionen både sina tilhengarar og motstandarar. Motstandarane fekk eit overtak i løpet av 1400-talet. Under Stureslektens leiing braut Sverige de facto gradvis ut av Kalmarunionen. Den fremste leiaren til uniontilhengarane i Sverige på byrjinga av 1500-talet var erkebiskopen av Uppsala, Gustav Trolle, og dessutan hans far Erik Arvidsson Trolle.

Som nyutnevnt erkebiskop hamna Gustav Trolle i konflikt med Sten Sture den yngre om Almarestäket. Trolle hadde eit brev frå paven som understreka at eigedomane kring festningen i Almarestäket tilhøyrde erkebiskopen, men Sten Sture forsvarte sin rett i eigenskap av riksforstandar til å fordela, og ikkje minst inndra len. Følgja var at lenet vart inndrege og Sten Sture innleidde i 1516 ei kringsetjing av Almarestäket med hjelp av tyske leigesoldatar.

Paven hadde gjeve erkebiskopen rett til å kunngjera interdikt over den som utfordra retten til Stäket. Trolle kunne difor få paven til å utskriva ein bannbulle og det vart dermed ei kristen plikt å kjempa mot riksforstanderen og dei som hjelpte han. Gustav Trolle nekta òg å sverja troskap til riksforstanderen, kva for noko Sten Sture nytta seg av for å påstå at Trolle då hadde svore troskap til ein annan, det vil seia kong Christian II av Danmark. Riksmøtet i Stockholm i 1517 dømde Trolle for høyforræderi. Nokre veker seinare vart Trolle tvinga til å kapitulera og vart halde fengsla på Västerås slott. Almarestäket festning vart reve i 1518.

Etter at Christian II hadde tiltredd som unionkonge var hans føremål å etablera seg som konge over heile Norden, inklusive Sverige. I 1520 valde den svenske riksdagen Christian II som konge av Sverige. Med detta skulle dei danske monarkane styrkja sin innverknad over Kalmarunionen, og kongen inviterte til fest i Stockholm for å feira kroninga.[1]

Hendelsesforløpet[endre | endre wikiteksten]

Alle svenske adelsfamiliar, mellom dei Gustav Vasas foreldre vart kalla til Stockholm for å delta i kroningsfesten for Christian II. Etter tre dagar med fest lét kong Christian II den 7. november 1520 alle portane til byen stengast og kunngjorde utgangsforbod.

Christian II konfererte med sine kapteinar i ein privat konferanse i palasset. Kongen spurde erkebiskop Gustav Trolle om han kunne gå med på ei minnelig ordning, men erkebiskopen ville ikkje. I skumringa braut danske soldatar med lanterner og faklar inn den store hallen og frakta vekk mange av gjestene. Klokka 10 om kvelden vart dei øvrige gjestene arrestert.

Gjestene vart forhøyrde heile natta og om morgonen starta rettssaka. Eit klageskrift frå Gustav Trolle vart lese opp. Gustav Trolle tredde så sjølv fram til kongen og kravde at dei som tidlegare hadde avsett han og øydelagt hans slott skulle straffast som kjettere.

Den svenske historikaren Olaus Petri, som i samsvar med hans eigne opplysningar var nærværende under blodbadet, fortel at «deretter lét kongen blåsa med trompetar og utropa at ingen skulle gå ut av sina hus, men at alle skulle verta der inne der dei var.»

Olaus Petri vart så opprørt av avrettingane at han skreik ut om det og heldt på å halshoggast sjølv, men ein tyskar som hadde sett han i Wittenberg berga livet hans ved å erklæra han som tysk.

Dei dømde vart halshogne på Stortorget i Gamla stan i løpet av dei påfølgjande tre dagane. Adel og riddarar vart avretta med sverd, borgarar med øks, og vanlege folk og fattige ved henging. At det nettopp var så mange adelege som vart avretta, har stilt andre massakrar, som t.d. det seinare Blodbadet i Rønneby, der det stort sett var vanlege folk som vart avretta, litt i skuggen av hendingane i Stockholm. Massakrar var ikkje ukjende verkemiddel for dei stridande partane.

Riksrådmenn, rådsherrar, biskopar, adelege, frie bønder og borgarar, alle som kunne tenkjast å truga den danske kongen, vart drepne. Blodet rann ned i rennesteinen og likhaugene låg igjen i to dagar til dei vart brunne. Ein grov til og med opp Sten Sture den yngres grav og brant liket. Liket av hans vesle son vart òg slungen på bålet. Ansvarleg bøddel var offiseren Jörgen Holmuth frå Tyskland. Sten Stures enke, Kristina Nilsdotter Gyllenstierna, saman med ei rekkje andre kvinner frå adelen, vart frakta som fangar til Danmark.

Ettermælet til massakren[endre | endre wikiteksten]

Ved ei utsegn til det svenske folk rettferdiggjorde kong Christian II først massakren som ein nødvendighet for å unngå bannlysninga til paven. Seinare, då han bad paven om unnskyldning for å ha halshogge biskopane, la han skulda på sina soldatar og sa at dei hadde utført uautoriserte handlingar motivert av hemn.[2]

Blodbadet vekte harme i Europa. Etter massakrane låg Sverige i ruinar. Nokre månader seinare, i januar 1521, starta opprøret frå Dalarna mot danskane, leidde av Gustav Vasa. Grunnen til opprøret var ikkje så mykje for massakrane i Stockholm, men at danskekongen generelt var ein hard og urimeleg herskar som tvinga bøndene og frie menn til å gje frå seg sina våpen, og dessutan tvang dem til å betala ein hard ekstraskatt. «Det var difor smålendingar, folk frå Dalarna og andre som gjorde opprør, ikkje for at nokon for bøndene ukjende stockholmere hadde vorte halshoggne», slår den svenske historikaren Dick Harrison fast.

Opposisjonen mot danskekongen voks raskt, og han vart tvinga til å flykta frå Sverige. Etter kvart braut òg hanseatane sambanda med Christians regime. Òg i Danmark spreidde opprøret seg mot kongen. Hertug Fredrik leidde opprøret der, med støtte frå Tyskland. Etter å ha mislukka med våpenmakt å gjenerobre krona, vart han arrestert i København i 1532. Fram til sin død 77 år gammal i 1559 sat han fengsels. Det var ein bitter slutt for ein mann som i 1520 var Herren til norden.

Blodbadet vert skildra litterært i Johannes V. Jensens roman Kongens fall frå 1901. I 1999 vart romanen kåra av avisa Politiken til den beste danske roman på 1900-talet.

Kjelder[endre | endre wikiteksten]


Denne artikkelen bygger på nb:Stockholms blodbad i Wikipedia på bokmål 11. oktober 2018

Referansar[endre | endre wikiteksten]

  1. Aarebrot, Frank (2017). Reformasjonen - Den store historien. Kjetil Evjen. Bergen: Vigmostad Bjørke. s. 56. ISBN 978-82-419-1499-7. 
  2. Weibull, Lauritz: «Stockholms blodbad», Scandia, #1 1928, s. 13-16