Tresnitt

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Hopp til navigering Hopp til søk
Broom icon.svg Denne artikkelen kan ha godt av ei opprydding for å nå ein høgare standard og/eller for å verta i tråd med standardoppsettet. Sjå korleis du redigerer ei side og stilmanualen for hjelp.
Broom icon.png Denne artikkelen kan ha godt av ein språkvask, som reinskar opp målføringa og/eller innfører same språkstilen overalt.
Den ukrainsk-amerikanske billedkunstneren Jacques Hnizdovsky (1915–1985) viser tresnitteknikken i form av ein utskåret trykkplate og ferdig trykk på papir. Foto frå Canada på 1960-talet.
Apokalypsen sin fire ryttere av Albrecht Düreier frå 1498 er eit detaljert tresnitt i ca. A3-storleik. Tresnitt-teknikken hadde sin storhetstid i mellomalderen og ein av dei fremste
«Den store bølgja ved Kanagawa» (frå serien Dei 36 Fuji-prospekter) av den japanske tresnittmesteren Katsushika Hokusai (1760–1849). Fargetresnitt i ukiyo-e-sjangeren. Original i Metropolitan Museum of Art, New York
Ernst Ludwig Kirchners «Portrett av Otto Müller» frå 1915
Nikolai Astrups »Sankthansbål» er eit tresnitt med lavering, det vil seia trykk påført eit gjennomsiktig lag av fortynnt tusj eller akvarell.

Tresnitt er ein av dei eldste grafiske trykkteknikkane for bilete. Avtrykket oppstår etter trykking frå ein utskåret plate av tre. Omgrepet dekke både teknikken og sjølve avtrykket eller biletet som vert laga ved hjelp av denne teknikken.

Tresnitt-metoden hadde ein storhetstid som kunstform og reproduksjonsteknikk i mellomalderen og tidleg moderne tid i Europa, det vil seia frå 1400-talet til den industrielle revolusjonen. Teknikken vart særleg brukt for å laga illustrasjonar i bøker og ettbladstrykk. Tresnitt som moderne kunstuttrykk vart vanleg tidleg på 1900-talet.

Xylografi, òg kalla trestikk, er tresnitt skore ut i tett, hard endeved som gjev finare linjer og detaljar. Teknikken var vanleg for bilete i bøker og blad på 1800-talet.

Teknikk og typar[endre | endre wikiteksten]

Hnizdovsky lagar tresnittet «Copper Beech» («Blodbøken») 1985. Lysbrune område på treplata viser det som allereie er skåra bort, dei mørkbrune det som gjenstår. Felt med svart trykkfarge vert ståande urørt og dermed oppheva som på eit trykkstempel.

Tresnitt er eit høgtrykk, det vil seia at dei partia i trykkplata som skal avgi farga, er opphøgt, i motsetnad til djuptrykk, der dei innrissede linjene gjev avtrykket. Motivet i biletet vert difor skore ut på ein planslipt treplate. Alt som skal vera kvitt, vert skore bort med kniv eller huljern, og motivet vert ståande igjen i opphøgt relieff. Trykksverte vert påført treplaten med valsar, og ved trykking vert overført trykksverte frå treplatens opphøgde parti til papiret.

Xylografi[endre | endre wikiteksten]

Sjå eigen artikkel for xylografi

Xylografiet eller trestikket er i prinsippet det same som tresnitt, men fordi treet i trykkplata er hard endeved, vert detaljane i biletet mykje finare. Xylografi vart særleg populært som trykkteknikk for billeg massetrykk på 1800-talet og la grunnlaget for den moderne kulørte pressa.

Fargetresnitt[endre | endre wikiteksten]

Ved fargetresnitt vert skore det gjerne ut ei trykkplate for kvar einaste farge. Edvard Munch laga likevel fargetresnitt ved å skjera opp motivet og trykkplata i grove bitar, valsa delane inn i ulike fargar og setja bitane saman som i eit puslespel før han trykte biletet. Fargetresnitt vart ei populær uttrykksform i Noreg i tiåret etter andre verdskrig, og ein snakkar gjerne om eit norsk fargetresnittskole.

Historikk[endre | endre wikiteksten]

Tysk tresnitt av Jost Amman 1568 som forenkla viser korleis ein grafiker skjer motivet i ei trykkplate og ein annan påfører det trykksverte og fargar.

Tresnitt vart vanleg sist på 1300-talet for å laga spelekort og blokkbøker. Omkring midten av 1400-talet hadde teknikken vorte eit sjølvstendig kunstnerisk uttrykksmiddel, ei utvikling som toppa seg med den tyske kunstnaren Albrecht Düverken til rar på 1500-talet. Det eldste verna daterte tresnittet vart utført i 1423 av ein S Kristoffer og vert teke vare på i Manchester i England. Like før 1450 utvikla Johannes Gutenberg boktrykkerkunsten i Europa. Han nytta lause, einskildståande bokstavtypar i metall i staden for å skjera ut kvar heile bokside i éi trykkplate. Dermed vart det mykje enklare å byggja opp ord og tekster i ulike bøker. Oppfinnelsen vart eit verktøy som revolusjonerte trykking av bøker og dermed spreiing av informasjon. Frå då av vart tresnitt brukt til illustrasjonar i biblar og andre bøkar.

Tresnittet fekk likevel konkurranse frå koparstikket allereie på 1400-talet. Det var ein grafisk djuptrykkteknikk der ein rissa fine linjer i ei koparplate og oppnådde større detaljar og skraverte gråtoner. Tresnittet vart frå då av gradvis den billegaste og enkelste illustrasjonsmetoden. Den vart brukt blant anna i folkebøker og andre populære trykkar. På 1700- och 1800-talet var tresnitt den vanlegaste trykkteknikken for håndkolorerte kistebrev, billege ettbladstrykk med enkelt utførde illustrasjonar og korte tekster laget for folk flest. Dei nye illustrasjonsteknikkane xylografi og litografi overtok tidleg på 1800-talet nesten heilt for tresnittet. Teknikken opplevde ein oppblomering på 1800-talet gjennom den engelske kunsthandverkaren William Morris og andre. Tresnitt som moderne kunstuttrykk vart vanleg tidleg på 1900-talet. Særleg tyske ekspresjonistar som Ernst Ludwig Kirchner og Erich Heckel skapte verk med ei kraft og originalitet mange meiner ikkje hadde vorte oppnåd sidan Dütida til rar.

I Kina og Japan, særleg gjennom den populære sjangeren ukiyo-e, har tresnittkunsten lenge halde eit spesielt høgt nivå i forfina fargetresnitt. Blant anna Vincent van Gogh lét seg inspirera av japanske fargetresnitt.

I Noreg[endre | endre wikiteksten]

Fleire store norske kunstnarar har arbeidd med tresnitt ved sida av måleri og andre teknikkar. Det gjeld både Nikolai Astrup, Gustav Vigeland og Edvard Munch. Samiske John Savio arbeidde vesentleg med tresnitt.

Kjelder[endre | endre wikiteksten]