Trondhjem–Størenbanen

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Gå til: navigering, søk
Trondhjem–Størenbanen
Elgeseter bridge between 1864 and 1884.jpg
Kongsgårds bro, Trondheim, bygd for Tr.hjem-Størenbanen i 1864. Reve og erstatta av Elgeseter bru. I bakgrunnen: Gløshaugen
Info
Type Delstrekning av Dovrebanen
Utgangsstasjon Trondheim
Endestasjon Støren
Drift
Opna 5. august 1864
Ny trasé 24. juni 1884
Ny trasé og normalspor
3. september 1919
Elektrifisert 1970
Eigar Jernbaneverket
Teknisk
Sporvidde normalspor
Lengde 51,7 km
Tunnelar 4

Størenbanen, eller Trondhjem-Størenbanen var første jarnbanen i Trøndelag. Banen går, som namnet fortel, mellom Trondheim og Støren. I dag inngår banen som den nordlegaste strekninga i det som Jernbaneverket kallar Dovrebanen. Det rullande materiellet på banen vart fram til ca. 1920 merkt «T.S.B.».

Historia[endre | endre wikiteksten]

Banen vart opna i 1864, ti år etter at Hovedbanen mellom Oslo og Eidsvoll. Den 49 kilometer (seinare 51,1 km) lange jernbanelinja var smalspora (1067 millimeter sporvidde) og gjekk mellom Trondheim og Støren. Jernbanen hadde endestasjon på Kalvskinnet og gjekk over Nidelva i den nybygde Kongsgaardsbroen til Elgeseter og held fram vidare sørover den første delen om lag der dagens E6 går. Den opphavlege stasjonsbygninga finst framleis, og er i dag verdas nordlegaste synagoge.[treng kjelde] Lokomotivstallen og verkstaden vart etterkvart bygd om til katolsk kyrkje, men denne er seinare riven og erstatta av dagens St. Olav kyrkje (romersk-katolsk).

I 1877 vart Størenbanen ein del av Rørosbanen, som var Noregs første stambane. Den starta på Hamar, gjekk gjennom Østerdalen og om Røros. Rørosbanen vart i sør i 1880 knytt saman med Hedmarksbanen, og dermed var det frå 1880 mogleg å reise med tog på heile strekninga mellom Oslo og Trondheim. Ein måtte likevel bytte tog på Hamar på grunn av sporbrot. Forvaltinga til Rørosbanen vart delt i to, slik at strekninga nord for Tynset og heilt til Trondheim vart administrert frå Trondheim. Saman med Meråkerbanen som hadde samband til det svenske jernbanenettet, vart Trondheim derfor frå ca. 1880 raskt ein viktig by for jernbanane i Noreg. Ei ny administrasjonsordning frå 1883 gjorde Trondheim til sete for det såkalla «4. distrikt» (frå 1913 «Trondhjem») som etterkvart kom til å omfatte heile jernbanenettet mellom Dombås og Tynset i sør og Storlien og Bodø i nord. Størenbanen var starten på denne utviklinga.[1]

I 1884 vart jernbanetraseen inn til Trondheim flytta til vestsida av Nidelva og knytt til Meråkerbanen; sjå eige kapittel.

Omleggingar mellom Heimdal og Trondheim sentrum[endre | endre wikiteksten]

Det har vore store og kompliserte omleggingar av banen nord for Heimdal stasjon. Historia går i mange fasar:

Størenbanen vart opna den 5. august 1864 og følgde på heile vegen ein annan trasé frå Heimdal og nordover enn i dag. Om lag der banen i dag går i bru over vegen ved lyskrysset like etter Heimdal, heldt den smalspora banen meir rett fram og følgde i større grad traseen til vegen nedover Bjørndalen. Her låg det to store treviadukter for å unngå alt for store buktningar, slik vegen i dag har, nemleg Oxtadøien viadukt på 130 meter og Selsbak viadukt på 149 meter.

Det var ikkje nokon ekspedisjonsstad på Selsbakk den gongen. Gjennom Selsbakk følgde banen ein lågare trasé enn i dag, og vegen Gammel-Lina har nesten heilt tatt over traseen til den gamle linja. Deretter gjekk banen i ei høg viadukt over Sluppen, der brukara i dag ber vegbrua Sluppen bru, men på eit mykje lågare nivå enn det jernbaneviadukta gjekk. Straks etter Sluppen-viadukten (185 m) låg Sluppen stoppestad, som truleg hadde ei stasjonsbygning av den vanlege typen for banen, altså maken til slik Heimdal, Melhus stasjon, osv, var opphavleg. Så heldt banen fram om lag der traseen til E6 går i dag, inn til Kongsgårdsbroen (227 m) og med terminal på Kalvskinnet.

Den 24. juni 1884 vart banen flytta til strekninga mellom Selsbakk og Brattøra, dvs. til dagens stasjon i Trondheim. Årsaka var samlokalisering av Trondheim sine to stasjonar for den normalspora Meråkerbanen, som nyleg var opna, og den smalspora Størenbanen. Sjølv om dei hadde ulik sporvidde ville ein ha éin sams stasjon, og det var heilt andre utvidingsmoglegheiter på dei nye oppfylte områda utanfor kanalen enn inne på Kalvskinnet. Mellom anna ble det òg tenkt at denne stasjonen òg ville få direkte kontakt med hamneanlegget, i tråd med Carl Adolf Dahls idear rundt tilsvarande kombinasjonar i Europa.

Sluppen stoppestad og Throndhjem stasjon på Kalvskinnet blei nedlagt saman med jernbanelinja frå Selsbakk, inkludert Sluppenviadukten og Kongsgårdsviadukten. Skjebnen til bygningen på Sluppen er ukjent, men dei andre vart tatt i bruk til andre formål. Kongsgårdsbroen vart gjort om til vegbru før den i 1913 vart bygd om og forsterka til òg kunne å bere trikken på den då nye Elgeseterlinja. På grunn av den aukande trafikken på den relativt smale brua kom det fleire ytringar til å skaffe til vege ei ny bru, som sidan vart oppført 5-10 meter lenger aust med namnet Elgeseter bru i 1951.

Den 20. mars 1890 vart det oppretta ein stoppestad på Selsbakk, og det vart oppgradert til stasjon i 1910. Lokaliseringa var truleg litt sør for der Magasinvegen tar av frå Gammel-Lina. Magasinvegen er forøvrig den mest trulege traseen for den omlagte smalspora banen etter 1884. Dersom ein går i området der, vil ein sjå ein trasé i buskaset som ender oppe ved dagens bane.

Fortsatt var det to treviadukter att nord for Heimdal. Når ein så i 1908 vedtok å bygge Dovrebanen (Støren-Dombås), og dermed òg at Støren-Trondheim måtte bli normalspora, valde ein ein heilt ny trasé mellom Heimdal og Selsbakk for å sleppe dei store bruene nede i Bjørndalen. Ved å legge banen på ein noko høgare trasé litt meir vest i dalføret, fekk ein dessutan ei jamnare stigning mellom Selsbakk og Heimdal og berre éi kort bru, den over Leirelva ved Buenget. Selsbakk stasjon vart flytta opp til der den ligg i dag, som altså er på ein heilt annan stad enn den opphavlege Selsbak stoppestad/stasjon frå 1890.

Den 3. september 1919 vart den nye strekninga tatt i bruk mellom Heimdal og Selsbakk (eigentleg heilt til ein veksel litt nord for Selsbakk stasjon, der det gjekk eit sidespor ned til kornmagasinet). Dovrebanen var enno ikkje ferdig, så heile strekning Trondheim-Støren vart frå same dato opna for 3-skinnedrift. Frå 1. desember 1919 vart det kjørt normalspora persontog mellom Trondheim og Ulsberg. Frå 14. september 1921 kjørte samtlege tog normalsporet, og 3-skinnesystemet vert deretter fjerna.[2]

Linjekart[endre | endre wikiteksten]

Stasjonen på Kalvskindet
Foto: Cato Edvardsen
Stavne stoppested
Foto: Stian Rødven Eide
Støren stasjon rundt 1880-1890
Teiknforklaring
K Før 1884 T 1884-1919 D Etter 1919
V Vis veger
BSicon .svgBSicon LSTR.svg
Meråkerbanen
BSicon .svgBSicon BHF.svg
552,87 km Trondheim S (1881) 5,1 moh.
BSicon .svgBSicon KBHFe.svg
552,87 km Trondheim S (1881) 5,1 moh.
BSicon .svgBSicon WBRÜCKE.svg
Ravnklo bru (31 m)
BSicon .svgBSicon WBRÜCKE.svg
Skansenbrua (52 m, 1918)
BSicon .svgBSicon eABZgr.svg
Ilsviklinja (1884-1995)
BSicon .svgBSicon HST.svg
551,67 km Skansen (1893) 5,0 moh.
BSicon .svgBSicon eABZg+l.svg
Sandgatasporet (1945)
BSicon .svgBSicon TUNNEL2.svg
Nidareid (120 m)
BSicon .svgBSicon STR.svgBSicon exKBHFa.svg
550,40 km Throndhjem (Kalvskindet) (1864-1884)
BSicon .svgBSicon .svgBSicon exKBHFa.svg
550,40 km Throndhjem (Kalvskindet) (1864-1884)
BSicon .svgBSicon eABZg+r.svgBSicon exSTR.svg
Steinbergsporet ( -1997)
BSicon .svgBSicon eABZg+r.svg
Steinbergsporet ( -1997)
BSicon c.svgBSicon d.svgBSicon dSHI2+l.svgBSicon dSHI2gr.svgBSicon c.svgBSicon exWBRÜCKE.svg
Kongsgårds bro (Nidelva, 227 m)
BSicon .svgBSicon .svgBSicon exWBRÜCKE.svg
Kongsgårds bro (Nidelva, 227 m)
BSicon c.svgBSicon d.svgBSicon dSHI2+l.svgBSicon dSHI2gr.svg
BSicon c.svgBSicon d.svgBSicon vKDSTe-STR.svgBSicon c.svgBSicon exSTR.svg
550,76 km Trondheim M (1917)
BSicon c.svgBSicon d.svgBSicon vKDSTe-STR.svg
550,76 km Trondheim M (1917)
BSicon .svgBSicon HST.svgBSicon exSTR.svg
549,95 km Marienborg hp (2001)
BSicon .svgBSicon HST.svg
549,95 km Marienborg hp (2001)
BSicon .svgBSicon ABZgl.svgBSicon exSTR.svg
BSicon .svgBSicon .svgBSicon dSTRq.svgBSicon dLSTRq.svg
Stavne-Leangenbanen
BSicon .svgBSicon ABZgl.svg
BSicon .svgBSicon .svgBSicon dSTRq.svgBSicon dLSTRq.svg
Stavne-Leangenbanen
BSicon .svgBSicon eHST.svgBSicon exSTR.svg
549,24 km Stavne (1908)
BSicon .svgBSicon eHST.svg
549,24 km Stavne (1908)
BSicon .svgBSicon BUE.svgBSicon exSTR.svg
Stavne kirkegård
BSicon .svgBSicon BUE.svg
Stavne kirkegård
BSicon .svgBSicon ABZg+l.svgBSicon exSTR.svg
BSicon .svgBSicon .svgBSicon dSTRq.svgBSicon dLSTRq.svg
548,93 km Søndre Tilsving til Stavne-Leangenbanen
BSicon .svgBSicon ABZg+l.svg
BSicon .svgBSicon .svgBSicon dSTRq.svgBSicon dLSTRq.svg
548,93 km Søndre Tilsving til Stavne-Leangenbanen
BSicon .svgBSicon SKRZ-Yo.svgBSicon exSTR.svg
Riksvei 706.svg 
BSicon .svgBSicon SKRZ-Yo.svg
Riksvei 706.svg 
BSicon .svgBSicon TUNNEL2.svgBSicon exSTR.svg
Hoem (91 m)
BSicon .svgBSicon TUNNEL2.svg
Hoem (91 m)
BSicon .svgBSicon STR.svgBSicon exHST.svg
547,10 km Sluppen (1864-1884)
BSicon .svgBSicon .svgBSicon exHST.svg
547,10 km Sluppen (1864-1884)
BSicon c.svgBSicon d.svgBSicon dSHI2+l.svgBSicon xdSHI2gr.svgBSicon c.svgBSicon exWBRÜCKE.svg
Sluppen viadukt (Nidelva, 185 m)
BSicon c.svgBSicon .svgBSicon exdSTR.svgBSicon c.svgBSicon exWBRÜCKE.svg
Sluppen viadukt (Nidelva, 185 m)
BSicon .svgBSicon .svgBSicon exWBRÜCKE.svg
Sluppen viadukt (Nidelva, 185 m)
BSicon c.svgBSicon d.svgBSicon dSHI2+l.svgBSicon xdSHI2gr.svg
BSicon d.svgBSicon exBS2c1.svgBSicon exBS2+r.svg
BSicon d.svgBSicon BS2+l.svgBSicon BS2c4.svg
BSicon c.svgBSicon d.svgBSicon dHST.svgBSicon exdSHI2l.svgBSicon exdSHI2+lr.svgBSicon exdSHI2r.svg
546,03 km Selsbakk (1919) 66,7 moh.
BSicon c.svgBSicon .svgBSicon d.svgBSicon exdSHI2+l.svgBSicon exdSHI2r.svg
BSicon c.svgBSicon .svgBSicon exdSHI2l.svgBSicon exdSHI2+lr.svgBSicon exdSHI2r.svg
BSicon c.svgBSicon d.svgBSicon dHST.svgBSicon exdSHI2l.svgBSicon exdSHI2+r.svg
546,03 km Selsbakk (1919) 66,7 moh.
BSicon c.svgBSicon d.svgBSicon dHST.svg
546,03 km Selsbakk (1919) 66,7 moh.
BSicon d.svgBSicon STR.svgBSicon exHST.svg
Selsbak (1890-1919)
BSicon d.svgBSicon .svgBSicon exHST.svg
Selsbak (1890-1919)
BSicon d.svgBSicon TUNNEL2.svgBSicon exSTR.svg
Selsbakk (116 m)
BSicon d.svgBSicon TUNNEL2.svg
Selsbakk (116 m)
BSicon d.svgBSicon WBRÜCKE1.svgBSicon exWBRÜCKE.svg
Buenget bro/Selsbakk viadukt (Leirelva, 149 m)
BSicon d.svgBSicon .svgBSicon exWBRÜCKE.svg
Selsbakk viadukt (Leirelva, 149 m)
BSicon d.svgBSicon WBRÜCKE1.svg
Buenget bro (Leirelva)
BSicon d.svgBSicon eHST.svgBSicon exSTR.svg
545,39 km Buenget (1919-1985)
BSicon d.svgBSicon eHST.svg
545,39 km Buenget (1919-1985)
BSicon d.svgBSicon STR.svgBSicon exHST.svg
Flataasaunet (1907-1919)
BSicon d.svgBSicon .svgBSicon exHST.svg
Flataasaunet (1907-1919)
BSicon d.svgBSicon eHST.svgBSicon exSTR.svg
544,50 km Romolslia (1972-1987)
BSicon d.svgBSicon eHST.svg
544,50 km Romolslia (1972-1987)
BSicon d.svgBSicon STR.svgBSicon exBRÜCKE.svg
Oxtadøien viadukt (130 m)
BSicon d.svgBSicon .svgBSicon exBRÜCKE.svg
Oxtadøien viadukt (130 m)
BSicon d.svgBSicon SKRZ-Eu.svgBSicon exSTR.svg
Fv812
BSicon d.svgBSicon SKRZ-Eu.svg
Fv812
BSicon d.svgBSicon eHST.svgBSicon exSTR.svg
543,63 km Kolstad (1918)
BSicon d.svgBSicon eHST.svg
543,63 km Kolstad (1918)
BSicon d.svgBSicon eHST.svgBSicon exSTR.svg
542,97 km Rosten (1927-1949, 1974-1985)
BSicon d.svgBSicon eHST.svg
542,97 km Rosten (1927-1949, 1974-1985)
BSicon d.svgBSicon SKRZ-Eo.svgBSicon exSTR.svg
Fv900
BSicon d.svgBSicon SKRZ-Eo.svg
Fv900
BSicon d.svgBSicon BS2l.svgBSicon eBS2r.svg
BSicon d.svgBSicon exBS2c2.svgBSicon exBS2r.svg
BSicon d.svgBSicon BS2l.svgBSicon BS2c3.svg
BSicon .svgBSicon BHF.svg
541,41 km Heimdal (1864) 144 moh.
BSicon .svgBSicon ABZgl.svgBSicon STR+r.svg
BSicon .svgBSicon eHST.svgBSicon STR.svg
Heggstad (1928-1987)
BSicon .svgBSicon STR.svgBSicon KDSTe.svg
Heggstadmoen
BSicon .svgBSicon SKRZ-Yo.svg
Stamvei E6.svg 
BSicon .svgBSicon SKRZ-Eo.svg
Fv736
BSicon .svgBSicon DST.svg
537,11 km Nypan (1864)
BSicon .svgBSicon eHST.svg
Kvammen (1928-1987)
BSicon .svgBSicon BUE.svg
Fv736
BSicon .svgBSicon eHST.svg
Leirli (1929)
BSicon .svgBSicon BUE.svg
Fv736
BSicon .svgBSicon SKRZ-Eu.svg
Fv740
BSicon .svgBSicon BUE.svg
La Moen
BSicon .svgBSicon DST.svg
532,08 km Melhus (1864) 24 moh.
BSicon .svgBSicon eABZg+r.svg
Industrispor
BSicon .svgBSicon SKRZ-Eo.svg
Fv735
BSicon .svgBSicon HST.svg
531,42 km Melhus skysstasjon (1993)
BSicon .svgBSicon SKRZ-Eo.svg
708
BSicon .svgBSicon eHST.svg
Melhus pleiehjem (1929)
BSicon .svgBSicon eHST.svg
Melhus kirke (1931)
BSicon .svgBSicon SKRZ-Eu.svg
Fv740
BSicon .svgBSicon DST.svg
528,77 km Søberg (1921) 33 moh.
BSicon .svgBSicon BUE.svg
Klævollen
BSicon .svgBSicon eABZgl.svg
Industrispor
BSicon .svgBSicon eHST.svg
Skjerdingstad (1929)
BSicon .svgBSicon HST.svg
524,95 km Kvål (1921) 50,3 moh.
BSicon .svgBSicon BUE.svg
Vassfjellveien
BSicon .svgBSicon BUE.svg
Kvålslykkja
BSicon .svgBSicon eHST.svg
Nyhus (1929)
BSicon .svgBSicon SKRZ-Eo.svg
Fv725
BSicon .svgBSicon SKRZ-Yu.svg
Stamvei E6.svg 
BSicon .svgBSicon BUE.svg
Gråbakken
BSicon .svgBSicon BHF.svg
520,49 km Ler (1864) 26 moh.
BSicon .svgBSicon eHST.svg
Møsta (1929)
BSicon .svgBSicon eHST.svg
Helgemo (1932)
BSicon .svgBSicon BUE.svg
Helgemo
BSicon .svgBSicon eHST.svg
Løhre (1929)
BSicon .svgBSicon WBRÜCKE.svg
Lundesokna bru (60 m)
BSicon .svgBSicon BHF.svg
514,78 km Lundamo (1864) 34,3 moh.
BSicon .svgBSicon BUE.svg
Fv674
BSicon .svgBSicon BUE.svg
Sandan
BSicon .svgBSicon eHST.svg
Horg (1929)
BSicon .svgBSicon BUE.svg
Øya
BSicon .svgBSicon eHST.svg
Gulfoss (1929-1993)
BSicon d.svgBSicon BS2+l.svgBSicon eBS2+r.svg
509,87 km Gammellina[3](1864-1918)
BSicon d.svgBSicon exBS2c1.svgBSicon exBS2+r.svg
BSicon d.svgBSicon BS2+l.svgBSicon BS2c4.svg
BSicon d.svgBSicon WBRÜCKE.svgBSicon exSTR.svg
Gulfoss Gaula (72 m)
BSicon d.svgBSicon WBRÜCKE.svg
Gulfoss Gaula (72 m)
BSicon d.svgBSicon TUNNEL1.svgBSicon exSTR.svg
Gulfoss tunnel (701 m)
BSicon d.svgBSicon TUNNEL1.svg
Gulfoss tunnel (701 m)
BSicon d.svgBSicon STR.svgBSicon exWBRÜCKE.svg
Gamle Gulfoss bru
BSicon d.svgBSicon .svgBSicon exWBRÜCKE.svg
Gamle Gulfoss bru
BSicon d.svgBSicon BS2l.svgBSicon eBS2r.svg
509,10 km
BSicon d.svgBSicon exBS2c2.svgBSicon exBS2r.svg
BSicon d.svgBSicon BS2l.svgBSicon BS2c3.svg
BSicon .svgBSicon BHF.svg
507,89 km Hovin (1864) 54,8 moh.
BSicon .svgBSicon eHST.svg
Krogstad (1929)
BSicon .svgBSicon BUE.svg
Bruin
BSicon .svgBSicon eHST.svg
Krogstadlykkja (1935)
BSicon .svgBSicon BUE.svg
Krogstadvegen
BSicon .svgBSicon BUE.svg
Midtsanden
BSicon .svgBSicon BUE.svg
Krogstadvegen
BSicon .svgBSicon eHST.svg
Haga bru (1929)
BSicon .svgBSicon SKRZ-Eu.svg
Fv630
BSicon .svgBSicon BHF.svg
501,20 km Støren (1864) 66 moh.
BSicon .svgBSicon ABZgl.svgBSicon dLSTRq.svg
Rørosbanen
BSicon .svgBSicon LSTR.svg
Dovrebanen
BSicon .svgBSicon .svgBSicon .svg

Sjå òg[endre | endre wikiteksten]

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

  • Bjerke, T. & Holom, F. (2004). Banedata 2004. Data om infrastrukturen til jernbanen i Norge. Oslo/Hamar: Norsk Jernbaneklubb & Jernbaneverket. s.22
  • Bjerke, T. & Holom, F. (2004). Banedata 2004. Data om infrastrukturen til jernbanen i Norge. Oslo/Hamar: Norsk Jernbaneklubb & Jernbaneverket. s.90-91
  • Jernbaneverkets verneplan