Tunesteinen

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Hopp til navigering Hopp til søk
Den såkalla A-sida av Tunesteinen, som no er i Kulturhistorisk museum (Oldsaksamlinga) ved Universitetet i Oslo.
B-sida av Tunesteinen

Tunesteinen er ein bautastein frå eldre jarnalder med innskrift i eldre runer i vertikale rader på dei to breisidene, tidfesta til tida før eller kring år 400 e.Kr. Runesteinen vart funne i 1627, liggjande i steingarden kring kyrkjegarden ved Tune kyrkje i noverande Sarpsborg kommune i Østfold, og har truleg stått ein stad i det same området.

Øvste parten av runesteinen er vekke, og med dette slutten av teksten på den eine sida. Dessutan har tre av runeteikna i teksten på den andre sida skala av. Teksten har vore tolka litt ulikt av dei ekspertane som har hatt med han å gjere, men vert vanlegvis meint å gjelde ei arveoppgjerd: Ein mann som har namnet Ví, gjer det kjent på den eine sida av steinen at han rista runene til minne om Vodurid, brødtryggjaren. På den andre sida av steinen gjer han det kjend at han overdrog eller vigsla steinen til Vodurid; tre døtrer førebudde gravølet, dei kjærlegaste (eventuelt «mest gudeborne») av arvingane.

Innskriften på steinen er tolka som ei skildring av dei gravølsseremoniane som gav grunnlaget for arveoppgjerda, og med dette korleis arveoppgjerda skulle gå føre seg. Etter samanlikningar med mykje yngre rettsreglar har ein kome fram til at Ví er sonesonen til Vodurid, ettersom arvegodset må skiftast mellom han og døtrene til Vodurid. Teksten på Tunesteinen skal vere det eldste kjende dokumentet i sitt slag i germansk samanheng som ligg føre til no.

Men Tunesteinen gjeld ikkje berre ei arveoppgjerd innan ætta, slik teksten vanlegvis tolkast som, men òg den statusen Ví og døtrene oppnår etter at Vodurid er død. Vodurid vart kalla «brødtryggjaren» av di han har vore ein hovding eller småkonge som stod på god fot med guddomane og andre makter, til framgang og bløming for både ætta si og det folket han var hovding for. Formuleringa poengterer at Vodurid har hatt dei eigenskapane ein god hovding skulle ha med omsyn til verknaden av den kultisk aktiviteten han stod i brodden for som hovding. Han har soleis tryggja brødet i den meininga at det har vore gode tider på alle vis i dette distriktet medan han var hovding.

Tunesteinen stadfest difor ikkje berre at arvegodset vil verte (eller allereie er) skifta mellom sonesonen og døtrene til Vodurid i samsvar med gjeldande praksis. Steinen gjer det òg klårt for alle i distriktet at hovdingmakta og dei gode eigenskapane som var knytte til Vodurid, er ført vidare til Ví, som for framtida kjem til å verte ein like bra hovding og «brødtryggjar» for både ætta og for folket som forgjengaren hans hadde vore. Dessutan gjer steinen det klårt for alle at Vodurids døtrer har den statusen i ætta og i samfunnet som tilkjem døtrer i eit slikt høve som dette. Ettersom dei ifølgje teksten har stetta alle dei kultiske og rituelle krava som etter sed og skikk var stilte til dei i samband med gravølet, har gravølet vore ein kultisk og rettsleg gyldig seremoni. Ved at Ví har tileigna Vodurid steinen, tek han sin avlidne farfar til vitne og garantist for at alt er rett, og at det vil verte gjennomført.

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]

Ei bok som mellom anna gjev oversyn over forskingssoga og dei ulike tolkingsframlegga er:

  • Grønvik, Ottar. 1981. Runene på Tunesteinen. Oslo, Bergen, Tromsø: Universitetsforlaget. ISBN 82-00-05656-2

Annan litteratur:

  • Sophus Bugge og Magnus Olsen: Norges Indskrifter med de ældre Runer I-III. Christiania 1891-1924. – Bind I (ved Sophus Bugge i hefte som kom 1891 og 1903.)
  • Carl Marstrander: Tunesteinen. Norsk Tidsskrift for Sprogvidenskap 4, 1930, s.294-358.
  • Gerd Høst. 1976. Runer. Våre eldste norske runeinnskrifter. Oslo. ISBN 82-03-08068-5 og ISBN 82-03-08069-3.
  • Ottar Grønvik. 1984. Runene på Tune-steinen. Doktordisputas Universitetet i Oslo 9. april 1983. Gerd Høst, Eyvind Fjeld Halvorsen, James E. Knirk, Erling Johansen og Ottar Grønvik. I Maal og Minne. ISSN 0024-855X.
  • James E. Knirk. 1991. En steinhoggerundersøkelse av Tunesteinen fra 1949, i Festskrift til Ottar Grønvik, s.102-109. ISBN 82-00-07550-8.
  • Ottar Grønvik, 1998. Enda en gang om Tuneinnskriften, i Maal og Minne 1998, s.35-40. ISSN 0024-855X / ISBN 82-521-5215-5.