Wikipedia:Sandkasse

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Gå til: navigering, søk
Dette er sandkassa! Den er til for å eksprimentere med, i staden for at du brukar ei testside.
Snarvegar:
WP:Sand

Denne sida er for å gjera redigeringseksperiment. Her kan du prøve deg med å trykkje på endre, endre det du vil, og trykkje på Lagre når du er ferdig. Innhald som blir lagt til her blir fjerna med ujamne mellomrom.



Samiske område i Noreg omfattar minst fem ulike rettslege definisjonar. Ut over dette kan det finnast stader i Sør-Noreg med dokumentert samisk busetnad eller bruk.

Det samiske språkområdet[endre wikiteksten]

Forvaltningsområdet for samisk språk blir regulert ut frå denne forskrifta.
Frå 1. juli 2017 omfattar området kommunane Karasjok, Kautokeino, Nesseby, Porsanger, Tana, Kåfjord, Lavangen, Hattfjelldal, Tysfjord, Røyrvik og Snåsa.

Finnmarkseigedommen[endre wikiteksten]

17. juni 2005 kom "Finnmarkslova" (Lov om rettsforhold og forvaltning av grunn og naturressurser i Finnmark fylke) som legg grunnlaget for forvaltninga av grunn og naturressursar i fylket. I Finnmark er Statsskog sine område overdradd til Finnmarkseigedommen. I styret der er Finnmark fylkeskommune og Sametinget representert med 3 medlemmer kvar.
Det fins ein todeling av fylket og eigedommen, ut frå §10 i lova: "Dersom et forslag om endret bruk av utmark som enten bare gjelder Karasjok, Kautokeino, Nesseby, Porsanger og Tana kommuner eller bare gjelder resten av Finnmark, får tilslutning fra tre og bare tre styremedlemmer, kan tre styremedlemmer samlet kreve at saken behandles en gang til. Ved denne behandlingen deltar ikke det siste styremedlemmet valgt av Finnmark fylkesting dersom saken gjelder endret bruk av utmark i Karasjok, Kautokeino, Nesseby, Porsanger eller Tana kommuner. Gjelder saken endret bruk av utmark i resten av Finnmark, deltar ikke det siste styremedlemmet valgt av Sametinget som ikke representerer reindriften. Saken avgjøres med alminnelig flertall. Dersom det blir besluttet endret bruk av utmark med tilslutning fra tre og bare tre styremedlemmer og hele mindretallet begrunner sitt standpunkt i hensynet til samisk kultur, reindrift, utmarksbruk, næringsutøvelse og samfunnsliv vurdert på bakgrunn av Sametingets retningslinjer, kan et samlet mindretall i løpet av styremøtet kreve at saken forelegges for Sametinget. Annet ledd tredje og fjerde punktum gjelder tilsvarende."
§ 28 og 28a avklarer at Tana og Neiden er område som har eigne lokale føresegner.

Hålogalandsalmenningen er foreslått oppretta av Samerettsutvalet 2 for statseigedommane i Troms og Nordland. I tillegg kjem områda frå Hedmark til Trøndelag som også er vurdert av dette utvalet.

Det samiske verkemiddelområdet[endre wikiteksten]

Det statlege Samisk Utviklingsfond (SUF) frå 1975, kom under Sametinget frå 1989. I 2009 blei SUF erstatta av Sametinget sine tilskotsordningar til næringsutvikling (STN). STN har eit geografisk virkeområde vedtatt i Sametinget sine årlege budsjett. Dette området er stadig utvida og omfattar i dag 21 kommunar og 10 delområde av kommunar. I budsjettet for 2017 står det under "8.6 Virkeområdet for tilskudd til næringsutvikling (STNområdet)":
2011 Kautokeino, heile kommunen 2012 Alta, desse grunnkrinsane: 0101 Stjernøy 0102 Seiland 0103 Lille Lerresfjord 0104 Store Lerresfjord 0105 Komagfjord 0106 Korsfjord 0107 Nyvoll 0108 Storekorsnes 0110 Kongshus 0201 Isnestoften 0202 Tappeluft/Riverbukt 0203 Langfjordbotn 0204 Talvik 0205 Vasbotnelv 2014 Loppa, heile kommunen 2017 Kvalsund, heile kommunen 2018 Måsøy, desse grunnkrinsane: 0119 Snefjorden 0120 Litlefjord 0121 Slåtten 0122 Gunnarnes 0123 Tufjord 0124 Ingøy 2019 Nordkapp, desse grunnkrinsane: 0113 Vestersida-Botnområdet 0114 Nordvågnesområdet 0115 Kjelvik-Helnesområdet 0117 Skuotanjargga 0118 Mannskarvik-Repvåg 0119 Sværholthalvøya 0200 Gjesvær 0201 Gjesvær 0202 Knivskjellodden 0203 Tufjorden 0204 Magerøystua 0205 Finnvik 0206 Vannfjordnæringen Bygda Sarnes 2020 Porsanger, heile kommunen 2021 Karasjok, heile kommunen 2022 Lebesby, desse grunnkrinsane: 0103 Dyfjord 0104 Kifjord/Normanset/Mårøyfjord 0105 Torskefjord/Bekkarfjord 0106 Lebesby 0107 Ifjord 0108 Friarfjord/Adamsfjord 0109 Laksefjordbotn/Kunes 0110 Veidnesklubben/Godviknes 0111 Vadasbaksæibos 0112 Gappatvarri 0113 Eretoaivit 0114 Vuonjalrassa 2023 Gamvik, hele kommunen 2025 Tana, heile kommunen 2027 Nesseby, heile kommunen 2030 Sør-Varanger, desse grunnkrinsane: 0101 Bugøynes 0102 Bugøyfjord 0103 Spurvnes/Skogerøya 0104 Neiden 0402 Jakobsnes 0403 Ropelv 0404 Jarfjord 0405 Grense Jakobselv 0503 Svanvik 0504 Melkefoss/Skrotnes 0505 Øvre Pasvik

1902 Tromsø, desse grunnkrinsane: 3301 Jøvik 3302 Olderbakken 3303 Lakselvbukt 3304 Lakselvdalen 3305 Sjøvassbotn 3306 Stordal 3307 Sjursnes 3308 Reiervik 3309 Breivika 3310 Ullsfjordmoane 1913 Skånland, heile kommunen 1919 Gratangen, heile kommunen 1920 Lavangen, heile kommunen 1923 Salangen, heile kommunen 1925 Sørreisa, desse grunnkrinsane: 0101 Gumpedal 0102 Øvre Bakkejord 0103 Skøelvdal 0104 Smørsgård 0201 Storlia/Rabbås 0207 Reinelv 0208 Andsvatn 1933 Balsfjord, heile kommunen 1936 Karlsøy, heile kommunen 1938 Lyngen, heile kommunen 1939 Storfjord, heile kommunen 1940 Kåfjord, heile kommunen 1941 Skjervøy, heile kommunen 1942 Nordreisa, heile kommunen 1943 Kvænangen, heile kommunen 1805 Narvik, desse grunnkrinsane: 0102 Herjangen 0109 Vassdal 0110 Elvegården 0111 Kvandal 1849 Hamarøy, desse grunnkrinsane: 0116 Innhavet 0117 Veggfjell 0118 Sagvatnan 0119 Grensefjellene 1850 Tysfjord, heile kommunen 1853 Evenes, desse grunnkrinsane: 0109 Evenesmark 0110 Myrnes 0111 Osmark 0114 Lenvik/Lenvikmark 0117 Veggen


Jamsides dette kjem området forvalta av Fjordfiskenemnda, som skal styrke fjordfiskeria med særleg vekt på samisk bruk. Nemnda blei oppretta etter innstillinga frå Kystfiskeutvalet. Verkeområdet er fylka Finnmark, Troms og Nordland, men regulerer særleg dei såkalte fjordlinjene i forskrifta om sjøfiske. Avgrensinga fins på kart hos ArcGIS.

Reinbeiteområde for samisk reindrift (sidaer)[endre wikiteksten]

I reindriftslova § 4 første ledd heiter det: «Den samiske befolkningen har på grunnlag av alders tids bruk rett til å utøve reindrift innenfor de delene av fylkene Finnmark, Troms, Nordland, Nord-Trøndelag, Sør-Trøndelag og Hedmark hvor reindriftssamene fra gammelt av har utøvet reindrift (det samiske reinbeiteområdet).» (Vår utheving.) Kart her.

Valkrinsar til Sametingsvalet, sør tilogmed det sørsamiske området[endre wikiteksten]

Til Sametinget er det valkrinsar i heile landet. Den interessante grensa går mellom krins 6 og 7, sidan den første blir kalt den sørsamiske valkrinsen: "Sørsamisk valkrins (Åarjel-Saepmie veeljemegievlie / Sørsamisk valgkrets) femner Nordlandskommunane frå og med Rana og Rødøy og sørover, alle kommunane i Nord- og Sør-Trøndelag fylke, Sunndal, Surnadal og Rindal kommunar i Møre og Romsdal fylke, og Engerdal, Rendalen, Os, Tolga, Tynset og Folldal kommunar i Hedmark fylke. Tre representantar skal veljast inn frå kretsen."

Andre område med dokumentert samisk busetnad eller bruk[endre wikiteksten]

Segner og skriftlege kjelder[endre wikiteksten]

Boka Fundinn Noregr inneheld ei segn om jotnen Svade frå Dovre som blir kalla konge av Svadabu, ein stad på Ringsaker, rundt år 500. Ein jotunkonge er no oftast tolka til å vera ein samisk høvding: "Ok eftir þat ferr Nórr til Upplanda ok kom þar, sem nú heitir Heiðmörk. Þar réð sá konungr fyrir, er hét Hrólfr ór Bjargi. Hann var sonr Svaða jötuns norðan af Dofrum."
I Soga om Halvdan Svarte står det at kongen hadde gjestebod på Hadeland og då all maten og drikka plutseleg forsvann, sende han bod etter ein trollkyndig same som skulle hjelpa han med å finna forklaringa. Det heiter også i ulike segner at Halvdan let sonen sin Harald fostra opp hos jotunkongen Dovre, på Dovre. I Soga om Harald Hårfagre heiter det at kongen møtte samen Svåse og dotra Snøfrid på Tofte i Dovre, då han heldt julegjestebod der. Svåse hadde fått lov av kongen til å setja opp ein gamme attmed kongsgarden.
I Soga om vatsdølane står det at Ingemund Torsteinsson, ein herse på garden Romsdal "i det nordlege Noreg" heldt eit gjestebod der ei trollkyndig finnekone spådde framtida hans: "Þar var komin Finna ein fjölkunnig." Dette er tidfest til vinteren etter slaget i Hafrsfjord (ca år 872). Han ba sommaren etter til seg tre finnekarar for å finna ut om spådommen til finnekona var riktig: "Hann sendir eftir Finnum og komu norðan þrír." Desse finnane kalte seg sjølv for "semsveinar" og "kom nordfrå": "Þeir svara: "Semsveinum er það forsending að fara en fyrir þína áskorun viljum vér prófa. Nú skal oss byrgja eina saman í húsi og nefni oss engi maður."
Samar på Hadeland er nemnt ein stad til, i Ågrip heiter det om eine sonen til Harald Hårfagre,
"Rognvald Rykkjel, som sume kallar Ragnar. Han var son åt ei finngjente som kallast Snjofrid, dotter åt Svåse finnkonge, og han ættast på mor si; han var seidmann, sagde folk, det er spåmann. Han var bufast på Hadeland og seida der og vart kalla Skratte."
Både Eidsivatingslova og Borgartingslova slår fast at ein ikkje har lov å venda seg til samar for spådommar eller trollkunstar. Dette kan tidfestast til 1200-talet.
I Hurdal i Akershus fins det segner om finner, som i dette området helst blir assosiert med finske innvandrarar frå omlag 1600. I Hurdal inneheld segnene minne om at finnene budde i gammer, derfor handlar det nok her mest truleg om samar frå eldre tid.

Arkeologiske funn og lause gjenstandar[endre wikiteksten]

Funna av samiske buplassar ved Aursunden mellom Lesja i Oppland og Nesset i Møre og Romsdal i 2006. Tidfesta til år 700-900 (dvs vikingtid). Tufter i Hallingdal: Hol, Ål og Flå, år 600-1400. Tufter i Vestre Slidre i Valdres. Funn på Vang i Valdres. Referanse: Samer sør for midnattssola
"Fangstmarksgravenes grense mot nord er også svært interessant (se figur 74). Både på svensk og norsk side strekker denne gravskikken seg helt opp til det lulesamiske området. Gravskikken går altså like langt nord som det sørsamiske bosettingsområdet strekker seg i nyere tid. En mulighet er altså at fangstmarksgravene representerer en sørsamisk gravskikk. Dersom dette er riktig har sørsamene hatt et langt større utbredelsesområde mot syd enn de har i dag." Samer i Østerdalen?
I eit gravfelt i Vuludalen i Sør-Fron finn vi ei av dei eldste daterte fangstmarkgravene, frå 900 f.Kr. Ei gravrøys på fjellet Krøkla aust for Kvam i Gudbrandsdalen er datert til høgmellomalder. Den sene dateringa og funn av never gjorde at Skjølsvold tolka denne fangstmarkgrava som ei muleg samisk grav med neversvøp (Skjølsvold 1980b).
Desse særeigne gravfunna gir eit konkret grunnlag for å hevda at sørsamane i lang tid har budd over store delar av Søraust-Noreg.
På Rødsmoen og i Gråfjellet i Åmot kommune, i Finndalen i Rendalen og ved Kongsvinger har arkeologar oppdaga låge terrassar, små åkrar frå eldre jernalder - mykje eldre enn gardane i dei gode jordbruksområda lenger nede i dalen. Jostein Bergstøl meiner det var fangstfolk i Østerdalen, samar, som dreiv jordbruk her i liten skala.

Stadnamn og dialekt[endre wikiteksten]

Gardsnamn med namneleddet "Finn-" peikar i mange tilfelle på samisk busetnad, utanom dei sentrale austlandsområda, der det var mange finske gardar opp mot vår tid. Oluf Rygh meiner det er muleg at også nokre namn på "Sam-" viser til eit folkeslag:
"En Del af Bygden (den nordlige Del paa Østsiden) kaldtes i gamle Dage: Samlandaherad DN. IV 436, 1390 620, 1431. 651, 1443 Samnalandzhærad DN. XII 40, 1316 Samlahærad DN. I 472, 1417 Samblandeherad DN. IV 647 l442. Jfr. GN. 5. *Samnalandaherað, senere Samlandaherað, sms. med herað n., Herred, hvorom se ovenfor S. 17. 1ste Led er Navnet paa den aabenbart ældste Gaard i Bygden, *Samnalandir (GN. 5), senere sammendraget til Samlandir. Dette indeholder efter O. R. (NE. S. 206 f.) et Elvenavn Samn-, det samme, som han finder i Samdal (Samnadalr), Fane GN. 67, beslægtet med Sognenavnet Samnangr og det dermed lokalt sammenhængende Ønavn Samnøy, GN. 11. 12 i Fuse. Imidlertid har det vist sig vanskeligt at paavise Oprindelsen til en Elvenavnstamme Samn-, der som 1ste Led skulde optræde i en Genitivform Samnar-, ikke Samna-. Betænkelighederne ved at antage et saadant Elvenavn øges ved det bemærkelsesværdige Forhold, at Navneledet Samn- ikke forekommer uden paa de nævnte 3 Steder, altsaa indenfor et forholdsvis begrændset Omraade i Midthordland og nærliggende Strøg af Ytre Hardanger. Derimod synes alle Vanskeligheder at løses, om man antager, at Samna- er Gen. Flt. af Navnet paa en Folkestamme, som har boet i Samnanger, i Osdalens øverste Del (Samdal), der kan være bebygget fra Samnanger, samt i de til Samnanger grændsende Strøg af Hardanger (Vikør og Samlandaherað nordligst i Jondal). Man opnaar derved ogsaa, at Samnangr, som opr. er Fjordnavn, bliver at forklare i Lighed med Navnet paa Nabofjorden Harðangr (sms. med Folkenavnet Hǫrðar), af et Folkenavn og et Ord for "Fjord" (angr). Efter denne Opfatning maa man antage, at Sam(na)land(ir) opr. har været Bygdenavn, men dernæst er blevet brugt om Bygdens ældste og betydeligste Gaard." O. Rygh set med dette namna Samnanger og Hardanger i ein historisk samanheng, som kan tidfesta dei til kring folkevandringstid, dvs 400-600 e.Kr. Det stemmer også med namneleddet "land" som er vanleg å tidfesta til same tida eller litt yngre.
Ola Stemshaug var språkvitskapleg sakkyndig for Samerettsutvalgt. Stemshaug drøfter etnonymet «same», men konkluderer med at han ikkje finn det ordet som namneledd verken i kartmateriale eller namnearkiv.
Stadnamn og dialektord på Nordmøre og i Romsdal viser spor etter samisk busetnad og aktivitet.
Det fins også eit gardsbruk Bufinnsrud i Valdres, som er nemnt i brev frå 1300-talet, det viser at det fans bufaste samar der då. No heiter staden Buffinsåker.

Reindrift i sør[endre wikiteksten]

Forsøk med ny samisk reindrift i Sør-Noreg frå omlag 1800, rekna nordfrå: Tafjord (Valldal), Skjåk, Eidfjord, Rødberg (Uvdal), Røldal, Vinje, Tinn, Valle og Hylestad.