Xenon

Jod ← Xenon → Cesium
	;
Basisdata
Namn	xenon
Symbol	Xe
Atomnummer	54
Utsjånad	Fargelaus
Plass i periodesystemet
Gruppe	18
Periode	5
Blokk	p
Kjemisk serie	Edelgass
Atomeigenskapar
Atomvekt	131,293 u
Kalkulert atomradius	? (108) pm
Elektronkonfigurasjon	[Kr]4d105s25p6
Krystallstruktur	Kubisk flatesentrert
Fysiske eigenskapar
Stofftilstand	Gass
Smeltepunkt	−111,8 °C, 161,4 K
Kokepunkt	−108,1 °C, 165,1 K
Molart volum	22200 cm³/mol
Tettleik	5,9 kg/m³
Fordampningsvarme	12,636 kJ/mol
Smeltevarme	2,297 kJ/mol
Lydfart	1090 m/s
Elektronegativitet; etter Pauling-skalaen	2,6
Termisk konduktivitet	0,00569 W/(m·K)
Ioniseringspotensial	1170,4 kJ/mol ; 2046,4 kJ/mol ; 3099,4 kJ/mol

Xenon er eit grunnstoff med atomnummer 54 og kjemisk symbol Xe. Det er ein fargelaus og luktfri edelgass. Små mengder xenon finst i atmosfæren.

Spesielle kjenneteikn

Som edelgass har xenon ingen valenselektron og er derfor som regel i gassform som sjeldan reagerer med andre atom. Xenongass samla i ein kolbe og tilført elektrisk lading vil gløda blått.

Ein har klart å skapa metallisk xenon ved hjelp av eit trykk på fleire giga pascal. Xenonmolekyl kan òg danna innesluttingssambindingar med vatn dersom dei blir fanga i eit nettverk av vassmolekyl.

Historie

Xenon vart oppdaga av William Ramsay og Morris Travers i 1898 som solide restar etter at flytande luft hadde fordampa. Namnet xenon er gresk og tyder ‘utlending’ eller ‘ukjend’.

Bruk

Xenon vert brukt i lysrøyr, der det gir ein blåfiolett farge.

I høge konsentrasjonar kan xenon brukast som narkosemiddel.

Den radioaktive isotopen ¹³³Xe blir brukt i diagnose av lungefunksjon.

I dei siste åra har Xenon vorte brukt i romfart som drivmiddel i såkalla ionemotorar. Her blir xenon ionisert og sendt i stor fart ut av motoren. Slike motorar er drivne av elektrisitet frå solpanel eller frå ein kjernereaktor, til skilnad frå kjemiske rakettmotorar der energien er i drivstoffet sjølv. Ionemotorar skil seg frå rakettmotorar ved at dei ha svært låg effekt men er svært effektive, og vil derfor kunne virke i lang tid av gangen. Slike mototar har vorte brukt blant anna I NASA sitt «deep impact»-program og i ESA sin SMART-1 sonde.

Kjemi

Sjølv om xenon er ureaktiv, kan ein likevel danne xenonsambindingar med fluor og oksygen, slik som XeF₂, XeF₄, XeF₆, XeO₃ og XeOF₄. Alle er kraftige oksydasjonsmiddel, og er kommersielt tilgjengelege.

Sjå òg

Bakgrunnsstoff

Webelements - Xenon