Den finske dialektkrigen

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Hopp til navigering Hopp til søk
Reinhold von Beckers artikkel Suomen kielestä i Turun Wiikko-Sanomat 15.1.1820. Artikkelen var opptakten til den finske dialektkrigen

Den finske dialektkrigen (finsk murteiden taistelu) er namnet på ein diskusjon om korleis det finske skriftspråket skulle sjå ut. Den finske dialektkrigen varte i perioden 1820-1840, mest intenst i starten og slutten av perioden.

Bakgrunnen for dialektkrigen var at det finske skriftspråket var meir representativt for dei vestfinske enn dei austfinske dialektane, og at det hadde relativt mykje innverknad frå svensk, samanlikna med dei austlege dialektane. Den nye politiske situasjonen etter 1809, då Finland ikkje lenger var ein del av Sverige, men ein del av Russland, gjorde det naudsynt å lage ein ny finsk identitet.

Bakgrunn[endre | endre wikiteksten]

Finske dialektar: Vestlege: 1. Sørvestfinsk (inkl. åbodialekten 2. tavastlendsk, 3. sørasterbottensk, 4. midt- og nordasterbottensk, 5. nordfinsk. Austlege:: 6. Savolaksisk, 7. karelsk.

Det finske språkområdet er delt i to, i vest- og austfinske dialektar. Innafor kvar del fell hovuddialektane til ein viss grad saman med dei historiske landskapa i Finland.

Opptakta[endre | endre wikiteksten]

Det er vanleg å seie at den finske dialektkrigen starta med ein programartikkel, Suomen kielestä (om det finske språket)[1] av Reinhold von Becker i Turun Wiikko-Sanomat (ei omsetjing av artikkelen er tilgjengeleg i Trosterud 1996). I artikkelen skildrar von Becker korleis kvart len og kvar bygd i Finland snakkar på ulik måte og at nett dei dialektane som skriftspråket bygger på (kystdialektane rundt Åbo) er mest påverka av estisk (ved at dei har apokope: siste vokal fell ofte bort) og av svensk (både i skrivemåte og ordforråd). von Becker skildrar så korleis han, så langt pengane har gjort det mogleg, har reist Finland på kryss og tvers for å skrive eit finsk som han gjer i Turun Wiikko-Sanomat.

Dialektkrigen på 1820-talet[endre | endre wikiteksten]

Programerklæringa vart skrive på finsk, nærare bestemt på nett den finsken von Becker gjekk inn for, i Turun Wiikko-Sanomat. Artikkelen gav opphav til ein heftig debatt, som gjekk føre seg på svensk, i tidsskriftet Mnemosyne eit par år framover. Den første kritikken vart skrive av Mattias Gottlund (Gottlund 1820). Hovudpoenget hans er at von Becker er for radikal og dialektnær, skriftforma må vere meir konservativ for å fange opp fleire dialektar. Spesifikt vil han at finsk i stadievekslinga skal uttrykkje svakt stadium av t som d, t.d. vuoden (genitiv av vuosi, 'år'), der von Becker ville ha vuoen) og svakt stadium av k (mellom runda vokalar) som v, t.d. leuvan (genitiv av leuka "kjeve"), der von Becker ville ha leuan. Matias Gottlund peiker på (s. 55) at svakt stadium av t er uttalt på mange måtar i dialektane (t.d. null, d, j, l, v) og at det beste vil vere å representere alle desse måtane med eitt symbol, bokstaven d.

Fleire forfattarar har innlegg i Mnemosyne ut over i 1920, både om val av bokstavar for stadievekslinga og om skriving av lånord og diftongar.

C. A. Gottlund (sonen til Mattias Gottlund) er i mot å ha ei standardisert språkform.

Ingen går likevel så langt som å fjerne bostaven d, og Becker tar han også inn att i Turun Wiikko-Sanomat allereie i 1821.

Fotnoter[endre | endre wikiteksten]

  1. Artikkelen er tilgjengleg på det finske Nasjonalbiblioteket si side.

Primærkjelder[endre | endre wikiteksten]

Litteratur[endre | endre wikiteksten]

  • Häkkinen, Kaisa 1994: Agricolasta nykykieleen : suomen kirjakielen historia. [Frå Agricola til moderne språk : det finske skriftspråkets historie.] Helsinki: WSOY.
  • Impivaara, Heikki 1914: Turun Wiikko-Sanomain Aiheuttama kiista suomen oikeinkirjoituksesta ja A.I.Arwidssonin osallistus siihen. [Striden om finsk rettskriving forårsaka av Turun Wiikko-Sanomat og A.I.Arwidssons deltaking i den.] Virittäjä.
  • Koivusalo, Esko 1975: Fennofiilien murrekiista. [Dei fennofiles dialektstrid]. Suomi 117:3. Helsinki: Suomalaisen Kirjallisuuden Seura.
  • Korhonen, Mikko 1986: Finno-Ugrian language Studies in Finland 1828-1918. Helsinki: Societas Scientiarum Fennica.
  • Lehikoinen, Laila og Silva Kiuru 1991: Kirjasuomen kehitys. [Utviklinga av skriftfinsk.] Helsinki: Helsingin yliopiston suomen kielen laitos.
  • Pulkkinen, Paavo 1972: Nykysuomen kehitys. Katsaus 1800- ja 1900-luvun kirjakieleen ja tekstinäytteitä. [Nyfinskens utvikling. Oversikt over 1800- og 1900-talets sktiftspråk med tekstprøver.] Tietolipas 72. Jyväskylä.
  • Rapola, Martti 1956: Murteiden taistelu - mitä se oli, ja mitä se ei ollut. [Dialektanes krig - kva det var, og kva det ikkje var.] Kalevalaseuran vuosikirja 36. Porvoo.
  • Rapola, Martti 1962: Vanha kirjasuomi. [Gammal skriftfinsk.] Tietolipas 1.Helsinki: SKS.
  • Trosterud, Trond: Den finske dialektkrigen (1820-1840). Mål og makt. Oslo: Studentmållaget. 1996. . Same artikkel i nettarkiv