Otto von Bismarck

Otto von Bismarck
Fødd	Otto Eduard Leopold von Bismarck 1. april 1815 Schönhausen
Død	30. juli 1898 Friedrichsruh
Tittel	auskultant, Referendar, Referendar, Dijkgraaf, parlamentsmedlem, Medlem av Preußisches Abgeordnetenhaus, legasjonsråd, ambassador to the German Confederation, envoyé, envoyé, statsminister i Preussen, utanriksminister, medlem av Preußisches Herrenhaus, Bundeskanzler (Norddeutscher Bund), medlem av Riksdagen i Det tyske keiserrike, tysk rikskanslar, statsminister i Preussen, handelsminister
Alle titlar	greve, fyrste, hertug
Hus eller slekt	Bismarck
Gravstad	Bismarck-Mausoleum
Land	Kongedømet Preussen, Det tyske riket
Mor	Wilhelmine Luise Mencken
Far	Ferdinand von Bismarck
Ektefelle	Johanna von Puttkamer
Barn	Marie von Bismarck (Ranzau), Wilhelm von Bismarck, Herbert von Bismarck
Medlem	Corps Hannovera Göttingen Akademie gemeinnütziger Wissenschaften Union-Klub Parliament of the Erfurt Union

Otto Eduard Leopold von Bismarck (1. april 1815–30. juli 1898), kjend som jernkanslaren, var ein prøyssisk og tysk statsmann som grunnla det tyske riket.

Tidlege år

Bakgrunn og skulegang

Otto von Bismarck var fødd på Schloss Schönhausen nær Elben ved Stendal i den dåverande Provinsen Sachsen. Han var det fjerde av dei seks borna til rittmeister Karl Wilhelm Ferdinand von Bismarck (1771-1845) og kona hans Luise Wilhelmine, fødd Menken (1789-1839). I tillegg til Otto overlevde seinare bror Bernhard (1810-1893) og den yngre systera Malwine (1827-1908) dei fyrste barneåra.

I 1821 byrja han på Plamannschen Lehranstalt i Wilhelmstrasse i Berlin. Frå 1827 til 1830 gjekk han på Friedrich-Wilhelm-Gymnasium i Berlin. I 1830 fullførte han gymnasiet på Gymnasium zum Grauen Kloster, som òg var i Berlin.

Etter gymnaset (abitur) blei han immatrikulert ved Universität Göttingen som student i jus og statsvitskap. Der gjekk han òg inn i studentforeininga Hannovera. Seinare skrøyt han over å ha delteke i 28 mensurar. I september 1833 gjekk han over til universitetet i Berlin. Same året blei han òg dømt til eit opphald i studentkasjotten (Karzer) for å ha vore til stades ved ein duell.

Avbroten karriere som embetsmann

Etter den fyrste juridiske statseksamenen i Berlin i 1835 byrja han inn i lærestillinga som Regierungssreferendar i regjeringskontora i Aachen. Han keia seg i denne stillinga, og drog på ulovleg ferie i fleire månader. Då han kom tilbake i Aachen blei han oppsagt. Bismarck heldt fram med tida som referendar i Potsdam.

I 1838 avbraut han den juridiske lærestillinga si att, og melde seg frivillig til militærteneste i eit år. Mor til Bismarck døydde 1. januar 1838. Same året overtok han og broren familiegodsa i Kniephof, Külz og Jarchelin i Pommern.

I 1844 gjorde Bismarck eit siste forsøk på å fullføra læretida som referendar, men gav opp etter berre to veker. Dermed var karrieren hans som embetsmann endeleg avslutta.

Tidleg politisk karriere

I 1845 blei Bismarck innvald som medlem av landdagen i Provinz Pommern. Same året døydde faren hans. Året etter overtok han sin Schloss Schönhausen etter faren. Hausten 1846 blei han utnemnd som ansvarleg for dikene (Deichhauptmann) på høgre breidd av Elben i Jerichow.

I mai 1847 blei han vald inn som medlem av landdagen i Preussen. Det gjekk tydleg fram av Otto von Bismarck sine talar at han stilte seg negativ til den borgarlege liberalismen. Dette året gifta han seg også med Johanna von Puttkamer, og saman fekk dei tre born: Marie (1848-1926), Herbert (1849-1904) og Wilhelm (1852-1901).

Den tyske revolusjonen mislukkast i 1848. Bismarck deltok ved opprettinga av ei ny avis kalla Neue Preußische Zeitung. Avisa hadde jernkrossen i logoen sin, og gjekk snart under namnet Kreuzzeitung (krossavisa). I 1848 deltok han òg i det såkalla Junkerparlamentet i Berlin, ei samling av konservative grunneigarar som gjorde felles sak i ønsket om å verna om eigedomsretten.

I 1849 blei Bismarck vald inn i Preussisches Abgeordnetenhaus. Han representerte Preussen i forbundsdagen i Frankfurt am Main (som Geheimer Legationsrat). Det fremste målet hans var å oppnå ei likestilling mellom Preussen og Austerrike, innanfor ramma av Deutscher Bund (1815-1866).

Georg von Vincke og Otto von Bismarck gjennomførte i 1854 ein pistolduell som enda utan å spilla blod. Duellen hadde utgangspunkt i ein diskusjon om den tyske tollpolitikken.

Frå 1859 til 1862 var Bismarck sendemann (Gesandter) i St. Petersburg. I mars 1862 overtok han same stilling i Paris, og var der til september same året.

Ministerpresident i Preussen

Bakgrunn og skulegang

Otto von Bismarck var fødd på Schloss Schönhausen nær Elben ved Stendal i den dåverande Provinsen Sachsen. Han var det fjerde av dei seks borna til rittmeister Karl Wilhelm Ferdinand von Bismarck (1771-1845) og kona hans Luise Wilhelmine, fødd Menken (1789-1839). I tillegg til Otto overlevde seinare bror Bernhard (1810-1893) og den yngre systera Malwine (1827-1908) dei fyrste barneåra.

I 1821 byrja han på Plamannschen Lehranstalt i Wilhelmstrasse i Berlin. Frå 1827 til 1830 gjekk han på Friedrich-Wilhelm-Gymnasium i Berlin. I 1830 fullførte han gymnasiet på Gymnasium zum Grauen Kloster, som òg var i Berlin.

Etter gymnaset (abitur) blei han immatrikulert ved Universität Göttingen som student i jus og statsvitskap. Der gjekk han òg inn i studentforeininga Hannovera. Seinare skrøyt han over å ha delteke i 28 mensurar. I september 1833 gjekk han over til universitetet i Berlin. Same året blei han òg dømt til eit opphald i studentkasjotten (Karzer) for å ha vore til stades ved ein duell.

Avbroten karriere som embetsmann

Etter den fyrste juridiske statseksamenen i Berlin i 1835 byrja han inn i lærestillinga som Regierungssreferendar i regjeringskontora i Aachen. Han keia seg i denne stillinga, og drog på ulovleg ferie i fleire månader. Då han kom tilbake i Aachen blei han oppsagt. Bismarck heldt fram med tida som referendar i Potsdam.

I 1838 avbraut han den juridiske lærestillinga si att, og melde seg frivillig til militærteneste i eit år. Mor til Bismarck døydde 1. januar 1838. Same året overtok han og broren familiegodsa i Kniephof, Külz og Jarchelin i Pommern.

I 1844 gjorde Bismarck eit siste forsøk på å fullføra læretida som referendar, men gav opp etter berre to veker. Dermed var karrieren hans som embetsmann endeleg avslutta.

I 1845 blei Bismarck innvald som medlem av landdagen i Provinz Pommern. Same året døydde faren hans. Året etter overtok han sin Schloss Schönhausen etter faren. Hausten 1846 blei han utnemnd som ansvarleg for dikene (Deichhauptmann) på høgre breidd av Elben i Jerichow.

I mai 1847 blei han vald inn som medlem av landdagen i Preussen. Det gjekk tydleg fram av Otto von Bismarck sine talar at han stilte seg negativ til den borgarlege liberalismen. Dette året gifta han seg også med Johanna von Puttkamer, og saman fekk dei tre born: Marie (1848-1926), Herbert (1849-1904) og Wilhelm (1852-1901).

Den tyske revolusjonen mislukkast i 1848. Bismarck deltok ved opprettinga av ei ny avis kalla Neue Preußische Zeitung. Avisa hadde jernkrossen i logoen sin, og gjekk snart under namnet Kreuzzeitung (krossavisa). I 1848 deltok han òg i det såkalla Junkerparlamentet i Berlin, ei samling av konservative grunneigarar som gjorde felles sak i ønsket om å verna om eigedomsretten.

I 1849 blei Bismarck vald inn i Preussisches Abgeordnetenhaus. Han representerte Preussen i forbundsdagen i Frankfurt am Main (som Geheimer Legationsrat). Det fremste målet hans var å oppnå ei likestilling mellom Preussen og Austerrike, innanfor ramma av Deutscher Bund (1815-1866).

Georg von Vincke og Otto von Bismarck gjennomførte i 1854 ein pistolduell som enda utan å spilla blod. Duellen hadde utgangspunkt i ein diskusjon om den tyske tollpolitikken.

Frå 1859 til 1862 var Bismarck sendemann (Gesandter) i St. Petersburg. I mars 1862 overtok han same stilling i Paris, og var der til september same året.

Portrett av Otto von Bismarck. N.Repik

«Eisen und Blut» (‘jern og blod’)

I 1862 blei han mellombels utnemnd til ministerpresident i Preussen, i påvente av ei løysing av striden om reform av hæren mellom kongen og parlamentet. Tvisten var av forfatningsrettsleg karakter, og dreidde seg om maktfordeling mellom monark og parlament.

I september 1862 freista Bismarck å få parlamentet med på eit utanrikspolitisk samarbeid. Bismarck uttalte blant anna at dei store spørsmåla aldri var blitt avgjort gjennom majoritetsavgjerder. Dette var ei feilslutning som var trukke av politikarane i 1848 og 1849, meinte han. Dette var perioden då Frankfurtparlamentet var i verksemd. Tvert imot vart slike avgjerder, ifølgje Bismarck, alltid gjennomført ved «jern og blod» (Eisen und Blut). Uttalelsen bidrog til auka mistru mot han blant medlemmar av parlamentet.

8. oktober 1862 blei Otto von Bismarck varig utnemnd som ministerpresident og utanriksminister i Preussen.

I 1863 inngjekk Bismarck den såkalla Alvensleben-konvensjonen med Russland. Konvensjonen, som har namn etter den prøyssiske sjefsforhandlaren Gustav von Alvensleben, sikra prøyssisk nøytralitet under Russland si nedkjemping av oppstanden i Polen dette året. For Preussen tydde avtalen at Russland var tilbakehalde i høve til Preussen sine handlingar i åra som følgde.

Bismarck hadde deretter i mai 1863 hemmelege forhandlingar med leiaren av Allgemeiner Deutscher Arbeiterverein, Ferdinand Lassalle, om eit mogleg samarbeid med arbeidarrørsla mot den liberale opposisjonen i parlamentet, Preußisches Abgeordnetenhaus.

Den andre slesvigske krigen i 1864

Samlinga av Tyskland som til slutt førte til Det tyske keisarriket blir gjerne knytt opp mot dei såkalla «samlingskrigane» (tysk Einigungskrig). Det dreidde seg om krigane mot Danmark i 1864, Austerrike i 1866 og Frankrike i 1870/71.

Hertugdøma Slesvig og Holstein var i personalunion med Danmark. Både Slesvig og særleg Holstein hadde ein betydeleg tyskspråkleg folkesetnad. Det var ambisjonen til Bismarck å innlemma Slesvig og Holstein i Preussen. Då danskane vedtok novemberforfatninga i 1863, provoserte dette Berlin og Wien mykje. Den andre slesvigske krigen blei innleidd 1. februar 1864 ved at tyskarane kryssa elva Eider.

I august 1864 vedtok Preussen og Austerrike i Gastein ei oppdeling av Slesvig-Holstein.

I september 1865 blei Otto von Bismark utnemnd til tysk greve.

Den tyske krigen i 1866

Uløyste konfliktar mellom Preussen og Austerrike og Bismarck sine ambisjonar om prøyssisk leiarskap i det tyske området, peika vidare mot den tyske krigen i 1866. Bismarck ynskte ei vesle-tysk framfor ei stor-prøyssisk løysing. I slaget ved Königgrätz 3. juli 1866, annekterte Bismarck Hannover, Hessen-Kassel, Hertugdømmet Nassau og Frankfurt am Main. Det nordtyske forbundet var i fyrste omgang blitt skipa som eit militærforbund. Austerrike var pressa ut av Tyskland. Den 12. februar 1867 blei det i dei 22 medlemsstatane av militærforbundet halde like, alminnelege og direkte val for den nordtyske, konstituerande riksdagen. 16. april 1867 blei konstitusjonen vedteken med 230 mot 53 stemmer.

Den fransk-tyske krigen 1870/71

Proklamasjonen av det Det tyske riket i Versailles. Bismarck (i kvitt) blei etter dette feira som nasjonalhelt.

Leopold av Hohenzollern-Sigmaringen gav 2. juli 1870 avkall på tilbodet om å bli konge over Spania. Dette var i samsvar med ønska til Frankrike, då dei såg på ein slik spansk-tysk allianse som eit trugsmål mot sitt hegemoni. Frankrike gjekk eit skritt vidare, og ville føra Preussen til eit diplomatisk nederlag. Franskmennane kravde at hohenzollarane òg for all framtid skulle gje avkall på den spanske trona. Dette avslo den tyske kongen Vilhelm I overfor den franske ambassadøren. Bismarck omformulerte og skjerpa svaret til den tyske kongen i den såkalla Emsdepeschen, og sende det til pressa. Frankrike tok svaret som ein provokasjon, og svara det 19. juli 1870 med ei krigserklæring. Dermed var Den fransk-tyske krigen i gang.

Dei sørtyske statane slutta seg straks til Det nordtyske forbundet. Dei tyske troppane gjekk over Rhinen før franskmennene var ferdig mobilisert. Etter ein og ein halv månad leid Frankrike endeleg nederlag etter slaget ved Sedan, der keisar Napoleon III av Frankrike blei teken til fange.

Attentatet i 1866

Ferdinand Cohen-Blind var stesonen til ein av dei revolusjonære frå 1848. Den 7. mai 1866 rette han ein pistol mot Bismarck som ein protest mot den antiliberale politikken hans. Ingen av dei tre fyrste skota som blei avfyrte medførte skade. Då Bismarck sjølv gjekk laus på attentatmannen, blei det avfyrt endå to skot, men desse prella av mot ribbeina til Bismarck. At det gjekk bra for Bismarck, tok han sjølv som eit godt omen for politikken sin.

Rikskanslar

Bismarck i 1875

Etter oppretta av Det tyske keisarriket blei Bismarck opphøga til den arvelege fyrstestanden. Som anerkjenning mottok han området Sachsenwald ved Friedrichsruh, i hertugdømet Lauenburg, frå keisar Vilhelm I. Den politiske tittelen hans i keisarriket blei kanslar, men han heldt òg på verva som ministerpresident og utanriksminister i Preussen.

Det nye tyske keisarriket som oppstod etter den tysk-franske krigen i 1870-71 var ein union av 25 tyske statar av ulik storleik og med ulike regjeringsformer, og eit administrativt territorium, det såkalla Reichsland som bestod av Alsace og Lorraine og var styrt av ein generalguvernør.

Utanrikspolitisk arbeidde han for å oppretthalda fred med dei europeiske stormaktene Frankrike, Austerrike og Russland. Han var redd for krig, sidan Tyskland låg midt i Europa.

«Kulturkampf»

Fleire europeiske statar kom mot slutten av 1800-talet i konflikt med den katolske kyrkja, som dei rekna som ein trussel mot autonomien til staten. Bismarck ville skilja kyrkje og stat, og rekna Det katolske sentrumspartiet som representant for katolisismen i det politiske livet i Tyskland. Han inngjekk allianse med statsleiinga i katolske land som Polen, Austerrike og Frankrike, og dessutan med likesinna i Bayern, i kamp mot «riksfienden», den katolske kyrkja. I tillegg kom truleg at Bismarck vurderte Zentrum med det breie rekrutteringsgrunnlaget sitt, som ein sterk motstandar i Riksdagen.

Bismarck sin strid med den katolske kyrkja bestod av vedtakinga av ei rekkje lovar som avgrensa makta til kyrkja i samfunnet. Vidare blei ambassadøren i landet til Den heilage stolen kalla tilbake. Striden blei i samtida kalla «Kulturkampf» («kulturkamp»). Bismarck sin kamp mot kyrkja styrkte likevel den indre solidariteten blant katolikkane i landet, og identifikasjonen med paven. Ved vala til Riksdagen i 1877 og i 1878 blei sentrumspartiet nest størst. Bismarck tapte kulturkampen, og i 1887 erklærte paven at striden mellom keisarriket og kyrkja var over. Bismarck hadde gått hardt ut i 1872 ved å erklæra at nokon «kanossagang» ikkje var aktuelt. Etter at tapet var eit faktum, blei det på folkemunne hevda at «Bismarck hadde brent fingrane sine i vigslevatnet».

Sosialdemokratiet

For å få bukt med sosialdemokratane innførte Bismarck ei rekkje sosiale reformer for å koma arbeidarklassen i møte. I 1878 fekk han såleis vedteke ein mindre arbeidervernlov («Arbeiterschutz-Novelle») og oppretta eit statleg arbeidstilsyn («Fabrikinspektoren») med fabrikkane. Dette er byrjinga på Bismarck si bygging av det statlege sosial- og velferdssystemet. Formålet var å fjerna grunnlaget for sosialdemokratane. Deretter følgde lover som i grunnprinsippa sine framleis gjeld i dag. Dette dreidde seg om lovar for sjukeforsikring (1883), ulukkesforsikring (1884) og invaliditets- og aldersforsikring (1889). I oktober 1878 fekk han dessutan vedteke eit forbod mot det sosialdemokratiske partiet, den såkalla sosialistloven.

Bismarck var velorientert om europeisk utanrikspolitikk, og stod blant anna for det såkalla Kissingen-diktatet frå 1877 som skapte ro på Balkan i mange år framover.

Vilhelm II kjem på trona

John Bernard Partridge: Losen Bismarck går av bord.

Vilhelm II , sonesonen til Vilhelm I, overtok trona 15. juni 1888. Vilhelm II var i motsetning til bestefar sin ikkje utan vidare villig til å innordna seg viljen til rikskanslar Bismarck.

Då Vilhelm II utan medverknad frå Bismarck byrja å leggja planer for ein eigen sosialpolitikk og arbeidarvern, samstundes som Bismarck sitt forslag om å vidareføra sosialistloven blei nedstemt, gjekk Bismarck av som handelsminister i januar 1890.

I riksdagsvalet 20. februar 1890 gjorde både Det katolske sentrumspartiet og SPD eit godt val, med høvesvis 18,6 og 19,7 % av stemma. Valgordningen gjorde at sentrumspartiet vart den største partiet i riksdagen. Valet gav ein riksdag som Bismarck ikkje kunne kontrollere i det heile tatt. Bismarck innsåg at noko måtte gjerast, og var sikker på at dersom han skapte ei stor konstitusjonell krise ville keisaren venda seg til han, for berre Bismarck var brutal og handlekraftig og fantasifull nok til å skjera gjennom.

Keisaren ville halda ein internasjonal arbeidarkonferanse. Bismarck prøvde å torpidera dette, og prøvde å overtala den franske regjeringa til å ikkje delta. Bismarck forbaud ministrane å ha kontakt med keisaren utan tillating frå han, i tråd med ein kabinettordre frå 1852, sidan han var redd for at dei kunne prøve å koma fram til andre løysingar enn dei Bismarck ynskte. Keisaren klandra Bismarck for å setja opp barrierar mellom keisaren og ministrane, og for å diskutera arrangement i Riksdagen med Sentrumspartiet utan at keisaren var informert. Han klandra òg Bismarck for å ha late vera å informera han om det vanskelege forholdet mellom Tyskland og Russland.

Dagen etter fekk Bismarck beskjed gjennom general von Hahnke, leiaren for det militære kabinettet, om at keisaren venta at Bismarck umiddelbart gjorde det klart at ministrane kunne ha direkte kontakt med keisaren utan Bismarck si godkjenning. Både leiaren for generalstaben og det militære kabinettet bad keisaren om å gje Bismarck avskjed. Bismarck venta i fire dagar før han søkte om avskjed.

Siste leveår

Otto von Bismark i 1894, 79 år gammal.

Bismarck-monument i Hamburg

I 1891 blei Bismarck vald inn i Riksdagen, i eit suppleringsval. Bismarck blei vald for Det nasjonalliberale partiet, men møtte likevel aldri i Riksdagen. Han sette stor pris på oppsikta som innsteget hans i parlamentet fekk.

Keisar Vilhelm II fjerna i 1892 alle Bismarck sine høve til å halda kontakt med alle offisielle kontaktar. Dette vekte stor offentleg forskrekking, og det danna seg snart ei byrjande dyrking av Bismarck som «riksgrunnleggjaren».

I 1895 hadde kritikken mot Bismarck auka i det politiske miljøet. Det medførte at Riksdagen 23. mars 1895 avgode å ikkje senda lykkeønskingar til 80-årsdagen hans. Samstundes nådde bismarckdyrkinga elles i det tyske samfunnet eit høgdepunkt. Til fødselsdagen hans 1. april utnemnde meir enn 450 byar Bismarck som æresborgar. Postkontoret i Friedrichsruh mottok 9 875 telegram og ca. 450.000 brev. Fleire tusen menneske møtte opp framfor heimen til Bismarck for å gratulera han med dagen.

Han døydde i Friedrichsruh i 1898. Nyhendet om Bismarck sin død fylte avisene, og i ei hel veke trengte denne hendinga den spansk-amerikanske krigen heilt i bakgrunnen. Familien hans avviste tilbodet frå Vilhelm II om å overføre liket til Berlin, og han blei gravlagd i Bismarck-mausoleet i Friedrichsruh.

Bismarck hadde brukt dei siste leveåra sine på å skriva memoarane sine, Gedanken und Erinnerungen (Tankar og minne). I november 1898 kom to av banda ut, og blei selt i meir enn 100 000 eksemplar. Det tredje bandet, som blant anna tok for seg Vilhelm II si avsetjing av Bismarck, blei ikkje tillaten selt før i 1919, då hohenzollarane gjekk av den tyske keisartrona.

Kjelder

• Denne artikkelen bygger på «Otto von Bismarck» frå Wikipedia på bokmål, den 29. august 2025.

Bakgrunnsstoff

Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: Otto von Bismarck

• Otto von Bismarck ved Store Norske Leksikon