Luo

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Hopp til navigering Hopp til søk
Luo
(Dholuo)
Klassifisering: Nilosaharisk
 Austsudansk
  Nilotisk
   Vestlige
    Luo
     Sørlig
      Luo-Acholi
       Luo
Bruk
Tala i: Kenya, Tanzania
Luotalande i alt: 4 410 000[1]
Språkkodar
ISO 639-2: luo
ISO 639-3: luo

Luo (Dholuo, uttalt [d̪ólúô][2]) er eit nilosaharisk språk som talast av 4 410 000 av luofolket i Kenya og Tanzania som bur ved østkysten av Victoriasjøen og område sør for dette.[3] Språket vert brukt i sendingar på KBC (Kenya Broadcasting Corporation, tidlegare Voice of Kenya) og Radio Ramogi. Luo er i nær slekt med lango, acholi og adhola som alle blir tala i Uganda, og i fjernare slekt med luwo som blir tala i Sør-Sudan.

Fonologi[endre | endre wikiteksten]

Luo er eit tonespråk. Det har både leksikalsk tone og grammatisk tone, t.d. i danninga av passive verb.[4] Det har vokalharmoni etter ATR-status: vokalar i ikkje-samansette ord må vera anten [+ATR] eller [−ATR]. ATR-harmonien gjeld òg halvvokalane //w, y/, y/.[5] Vokallengda er kontrastiv.

Vokalar[endre | endre wikiteksten]

Luo har to sett av vokalar som skil seg frå kvarandre med trekket [+/−ATR] ("advanced tongue root", dvs. at [+/-ATR] viser til to ulike uttalemåtar av same vokal).

Fremre Midtre Bakre
Nesten-trong ɪ ʊ
Sentral ɛ ɔ
Open ɐ
Fremre Midtre Bakre
Trong i u
Sentral e o
Open a

Konsonantar[endre | endre wikiteksten]

I tabellen nedanfor står ortografiske symbol i parentes om dei er ulike frå IPA-symbola. Merk spesielt at <y> brukast for IPA [ɪ], noko som er vanleg i afrikanske ortografiar. <th> og <dh> er plosivar og ikkje frikativar som i swahili.[6]

Labialar Dentalar Alveolarar Palatalar Velarar Glottaler
Nasalar m n ɲ (ny) ŋ (ng')
Plosivar prenasalisert mb (mb) nd (nd) ɲɟ (nj) ŋg (ng)
ustemt p (th) t c (ch) k
røysta b (dh) d ɟ (j) g
Frikativar f s h
Trillar ɲ
Approksimanter w l ɪ (y)

Grammatikk[endre | endre wikiteksten]

Luo er kjend for kompliserte fonologiske vekslinger, som blant anna brukast for å skilje uomsettelege eigetilhøve frå omsettelege. Dette første dømet er ein omsettelig eigedom, sidan beina ikkje er del av hunden:

chogo guok
bein hund
«beinet til hunden» (som han et)

Følgjande er likevel ein uomsettelig besittelse, sidan beinet i dette dømet er ein del av kua:

chok dhiang'
bein (status constructus) ku
«eit kubein» (beinet til kua)[7]

Kjelder[endre | endre wikiteksten]

Referansar
  1. Ethnologues tal
  2. Tucker 1994, s. 25.
  3. Ethnologue-tal
  4. Okoth Okombo 1997, §1.3.4
  5. Tucker 1994, §1.3 og §1.42
  6. Tucker 1994, §1.43
  7. Tucker 1994, s. 198.
Bibliografi
  • D. Okoth Okombo (1997). A Functional Grammar of Dholuo. Köln: Rüdiger Köppe Verlag.
  • A.N. Tucker (1994). A Grammar of Kenya Luo (Dholuo). Köln: Rüdiger Köppe Verlag.

Bakgrunnsstoff[endre | endre wikiteksten]

  • Luo - UCLA Language Materials Project, University of California Los Angeles (UCLA).