Papaya
| Papaya | |
 Papaya | |
| Status | |
| Status i verda: Datamangel | |
| Systematikk | |
| Rike: | Planteriket Plantae |
| Overrekkje: | Landplantar Embryophytes |
| Rekkje: | Karplantar Tracheophytes |
| Underrekkje: | Frøplantar Spermatophytes |
| Orden: | Krossblomordenen Brassicales |
| Familie: | Papayafamilien Caricaceae |
| Slekt: | Carica |
| Art: | Papaya C. papaya |
| Vitskapleg namn | |
| Carica papaya | |
Papaya (Carica papaya) er ein tropisk treforma plante kjend for papayafrukta. Han høyrer til den biologiske slekta Carica og familien Caricaceae, som også omfattar fleire andre matplantar.
Papaya stammar frå Sentral- og nordlege Sør-Amerika.[1][2] Han blei fyrst domestisert i Mesoamerika, sør i dagens Mexico Sentral-Amerika.[2][3] Det veks ville papayaplantar i regnskogen i Mexico, men dei er truga av habitattap.[4] Planten blir dyrka i ei rekkje tropiske område, og veks forvilla i Karibia, Florida og i fleire afrikanske land.[1] Dei to største produsentlanda av papaya i dag er India og Brasil, som saman står for rundt 57 % av verdsproduksjonen.
Ordsoge
[endre | endre wikiteksten]Ordet «papaya» er avleidd frå det karibiske taino-ordet paapaía. Nokre etymologar har hevda at ordet kjem frå mayaordet páapay-ya, som tyder ‘flekkete sapote’. Den mest utbreidde oppfatninga er at ordet kjem frå taino, sjølv om det er mogleg at dei to orda er i slekt. Ordet papaw eller pawpaw blir nytta om frukta i nokre regionar, men dette namnet viser typisk til planten Asimina triloba og frukta hans.[2][5]
Skildring
[endre | endre wikiteksten]
Papayaplanten er eit lite tre med få greiner. Han kan bli 5-10 meter høg. Stammen blir aldri heilt forveda, men held seg urteaktig. Planten har som regel berre ein stamme, dersom denne ikkje er blitt kappa. Blada veks i ein spiral på toppen av stammen. Den nedre stammen har merke frå tidlegare blad og frukter.
Blada sit som ein rosett med langskafta, skinande blad med sju djupe flikar. Dei er store, med ein diameter på 50–70 cm.
Papayaplantar kan ha ho- eller hannblomar, nokre plantar ber begge deler.[6] Hannblomen er langskafta og hoblomen kortskafta. Blomane er lysegule og sit i lause, skjermaktige standar mellom blada i krona. Fruktene er store og avlange med ei lengd på 15–45 cm. Dei er først grøne i skalet og blir gule eller oransje når dei mognar. Fruktkjøtet er oransjeraudt og frøa er grønsvarte.
Alle plantedelane inneheld lateks i eigne planteceller.[7]
Spirer
Bladstillinga til papayablad
Blad
Blomar
[endre | endre wikiteksten]Papayaplanten er særbu. Blomane er femdelte og svært dimorfe; hannblomane har støvberarar smelta saman med kronblad, medan hobloane har ein fruktknute og fem forvrengde blad som er laust knytte til basen.[8]:235
Papayablom
Knoppar
Hoblomar
Hannblomar
Nærbilde av hannblomar
Pollen
Frukt
[endre | endre wikiteksten]Frukta er eit stor bær som er ca 15–45 cm langt og 10-30 diameter.[7] Når ho er mogen kjennest ho mjuk ut (så mjuk som ein mogen avokado eller mjukare), og skalet har fått ein rav- eller oransje farge. Langs veggene til det store midtholet i frukta er det festa mange svarte frø.[9]
Umogen frukt
Vakse tre med umogen frukt i Kinshasa.
Mogen frukt
Papaya med gult kjøt
Langsskåren frukt med oransje kjøt og svarte frø.
Papayafrø
Fruktdelar
[endre | endre wikiteksten]Papayaskalet, fruktkjøtet og frøa inneheld ein rekke fytokjemikaliar, inkludert karotenoid og polyfenol,[10] i tillegg til benzyl-isothiocyanat og benzyl-glukosinat. Nivået på desse i skal ogkjøt aukar under mogning.[11] Karotenoida, lutein og beta-karoten, er viktige i det gule skalet, medan lycopen er dominant i det raudlege kjøttt (tabell).[12] Papayafrø inneheld òg det cyanogeniske stoffet prunasin.[13] Når ho er grøn inneheld frukta papain,[2] eit cysteinprotease-enzym som blir brukt til å mørna kjøt.
Utbreiing og habitat
[endre | endre wikiteksten]Papaya veks naturleg i tropiske delar av Amerika, med opphav i sørlege Mexico og Sentral-America.[2][3][7] Planten er også rekna som innfødd i sørlege Florida, som han blei innført til av forfedrane til calusasafolk kring år 300 eller tidlegare.[14] Spanjolar innførte papaya til den gamle verda på 1500-talet.[2]
Ville bestandar av papaya finst generelt berre i naturleg forstyrra tropisk skog.[3] Planten kan veksa i store mengder i Everglades etter større syklonar, men er elles sjeldne.[14] I regnskogar sør i Mexico er papaya utbreidd og veks raskt i lysningar medan dei forsvinn i vaksen skog med fullt kronedekke.[3]
Dyrking
[endre | endre wikiteksten]| Land | Produksjon i millionar tonn | |||
|---|---|---|---|---|
 India | 5,5 | |||
 Brasil | 1,6 | |||
 Indonesia | 0,9 | |||
 Nigeria | 0,8 | |||
 Mexico | 0,8 | |||
| Verda | 12,4 | |||
|
Kjelde: United Nations Food and Agricultural Organization, FAOSTAT [15] | ||||
Papaya er ein gammal kulturplante som blei dyrka i vekstområdet lenge før europearar kom til staden. Han er no utbreidd i nesten alle tropiske område, medrekna Hawaii, Sentral-Afrika, India og Australia.[2]
Bruk
[endre | endre wikiteksten]Mogen papaya har søtt og velsmakande fruktkjøt. Frukta kan etast åleine eller brukast til is, godteri eller syltetøy. Grøn papaya kan brukast som grønsak, til dømes i grøn papaya-salat (thai som tam). Også blad, blomar og frø kan etast. Blada kan til dømes dampast og etast som spinat. Frøa har ein skarp, krydra smak.[2]
Tørka saft frå frukta som inneheld papain blir vunne ut gjennom at ein skjer umogna frukter og samlar det som samlar seg i såra. Papain er eit proteindelande enzym og blir mellom anna brukt til å mørna kjøt og som lækjemiddel ved fordøyingsvanskar. Innan industrien blir papain brukt for å hindra krymping av silke og ull.
Kjelder
[endre | endre wikiteksten]- 1 2 Carica papaya was originally described and published in Species Plantarum 2:1036. 1753. GRIN (9. mai 2011). «Carica papaya information from NPGS/GRIN». Taxonomy for Plants. National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland: USDA, ARS, National Genetic Resources Program. Henta 10 December 2010.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Morton, Julia F. (1987). «Papaya; I: Fruits of Warm Climates». Purdue University Center for New Crops and Plant Products. s. 336–346. Henta 27. oktober 2023.
- 1 2 3 4 Chávez-Pesqueira, Mariana; Núñez-Farfán, Juan (1. desember 2017). «Domestication and Genetics of Papaya: A Review». Frontiers in Ecology and Evolution. 5: 155. Bibcode:2017FrEEv...5..155C. doi:10.3389/fevo.2017.00155.
- ↑ «Carica papaya», The IUCN Red List of Threatened Species (2016–3), doi:10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T20681422A20694916.en
- ↑ Harper, Douglas. «papaw». Online Etymology Dictionary. Henta 17. november 2022.
- ↑ «Why Some Papaya Plants Fail to Fruit» (PDF). Department of Tropical Plant and Soil Sciences. 2001. Henta 1. april 2015.
{{cite web}}: Den ukjende parameteren|authors=vart ignorert (hjelp) - 1 2 3 Heywood, V.H.; Brummitt, R.K.; Culham, A.; Seberg, O. (2007). Flowering plant families of the world. Firefly Books. ISBN 9781554072064.
- ↑ Ronse De Craene, L.P. (2010). Floral diagrams: an aid to understanding flower morphology and evolution. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-49346-8.
- ↑ «papaya | Description, Cultivation, Uses, & Facts». Encyclopedia Britannica (på engelsk). Henta 2020-07-28.
- ↑ Rivera-Pastrana, D.M.; Yahia, E.M.; González-Aguilar, G.A. (2010). «Phenolic and carotenoid profiles of papaya fruit (Carica papaya L.) and their contents under low-temperature storage». J Sci Food Agric. 90 (14): 2358–65. Bibcode:2010JSFA...90.2358R. doi:10.1002/jsfa.4092. PMID 20632382.
- ↑ Rossetto, M.R.; Oliveira do Nascimento, J.R.; Purgatto, E.; Fabi, J.P.; Lajolo, F.M.; Cordenunsi, B.R. (2008). «Benzylglucosinolate, benzyl isothiocyanate, and myrosinase activity in papaya fruit during development and ripening». J Agric Food Chem. 56 (20): 9592–9. Bibcode:2008JAFC...56.9592R. doi:10.1021/jf801934x. PMID 18826320.
- ↑ Shen, Yan Hong; Yang, Fei Ying; Lu, Bing Guo; Zhao, Wan Wan; Jiang, Tao; Feng, Li; Chen, Xiao Jing; Ming, Ray (2019-01-16). «Exploring the differential mechanisms of carotenoid biosynthesis in the yellow peel and red flesh of papaya». BMC Genomics. 20 (1): 49. doi:10.1186/s12864-018-5388-0. ISSN 1471-2164. PMC 6335806. PMID 30651061.
- ↑ Seigler, D.S.; Pauli, G.F.; Nahrstedt, A.; Leen, R. (2002). «Cyanogenic allosides and glucosides from Passiflora edulis and Carica papaya». Phytochemistry. 60 (8): 873–82. Bibcode:2002PChem..60..873S. doi:10.1016/s0031-9422(02)00170-x. PMID 12150815.
- 1 2 Ward, Daniel (2011). «Papaya» (PDF). The Palmetto. Henta 1. januar 2022.
- ↑ «Papaya production statistics from Food And Agricultural Organization of United Nations: Economic And Social Department: The Statistical Division». UN Food and Agriculture Organization Corporate Statistical Database. 2013. Arkivert frå originalen 2016-10-19. Henta 2017-01-24.
{{cite web}}: Invalid|url-status=yes(hjelp)
- Denne artikkelen bygger på «Melontræ» frå Wikipedia på dansk, og «Papaya» frå Wikipedia på svensk den 24. januar 2017.
- Denne artikkelen bygger på «Papaya» frå Wikipedia på engelsk, den 24. januar 2017.
- Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:
- Heywood, VH; Brummitt, RK; Culham, A; Seberg, O (2007). Flowering plant families of the world. Firefly Books. s. 88. ISBN 9781554072064.
Bakgrunnsstoff
[endre | endre wikiteksten]
Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: Papaya
- Papaya ved frukt.no