Ballistikk

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Hopp til navigering Hopp til søk

Ballistikk (gresk: ballein, βάλλειν, «kaste») er opphavlege vitskapen om lekamar i fri rørsle i rommet. Ballistiske prinsipp vert nytta til dømes i skytevåpen, der ei kraft (eksplosjon, magnetisk eller gass) pressar eit prosjektil ut eit løp og ut av munningen til fri flyging. Dette omfattar mellom anna skytevåpen, kanonar, magnetpistolar (rail guns) til vitskaplege føremål.

Ballistikk for gevær- og kanonløp[endre | endre wikiteksten]

I dag omfattar ballistikk alle stadia av levetida til eit "prosjektil". Slik ballistikk vert delt i fire greiner:[1]

  1. ) Indreballistikk skildrar det som føregår i gevær- eller kanonløpet; forbrenning av krut, trykkoppbygging, akselerasjon av prosjektilet, varmetap til løpet, friksjon mot løpet osb.
  2. ) Overgangsballistikk handlar om kva som skjer når ein lekam går over frå å påførast kraft i eit løp til å avgi kraft når det går ut i fri flukt.
  3. ) Ytreballistikk skildrar korleis prosjektilet rører seg i atmosfæren; luftmotstand, stabilitet, vindpåverknad osb.
  4. ) Terminal ballistikk skildrar korleis prosjektilet påverkar målet; penetrasjon i målet, perforering, sårballistikk, oppbrytning av prosjektilet osb.

Balistikk for ulike prosjektil[endre | endre wikiteksten]

I tillegg er det ei rekkje mindre underkategoriar som:

  • Munningballtikk
  • Rakettballistikk
  • Splintballistikk
  • Rikosjett-teori

Ballistikken som vitskap vart grunnlagt av italieneren Niccolò Tartaglia då han oppdaga at banen til lekamar som rører seg fritt er krum. Det var likevel Sir Isaac Newton som fann ut at banen i ei lufttomt rom skildrast som ein parabel. Detta gjorde det mogleg å dekomponera slike rørsler og å gjera berekningar.[2]

Militær nytte[endre | endre wikiteksten]

Gjennom historia har ballistikk for det meste vore viktig i militære føremål. Då kinesarane først byrja å laga krut brukte kinesiske styrkar å fyra av lysande dreg opp mot himmelen for å skremma og desorientera fienden.

Seinare vart kanonar mata med ein ladning med krut, ei kule over der igjen og til slutt ei lunte som vart ført inn i krutet. Lunta vart så tend og kanonen fyrde av eit skot. Osmanske troppar kalla for janitsjarar brukte seinare gevær som fungerte på same måten som kanonar.

Til å byrja med var løpa på skytevåpen heilt glatte. Detta gav liten presisjon. Seinare byrja geværa å koma med rifla løp (derav namnet «rifla»). Det går ut på at løpet hadde innstøypte parallelle riller som gjekk i spiral rundt innsiden av løpet. Kulen vart då tvinga til å spinna på sin veg mot målet. Presisjonen vart difor mykje betre. Det fungerer ved at kula vil forhindra kvar og ein påverknad til å endra kurs eller posisjon under sin ferd, på grunn av gyroeffekten som oppstår når den spinn. Prinsippet er det same som på ein sykkel, der framhjulet vert vanskelegare å vri jo fortare du køyrar. Denne teknikken vert no brukt i alle skytevåpen, utanom hagla og visse typar luftvåpen (softgun, BB-typa luftvåpen). Eit prosjektil som vert skutt frå eit glatt løp kallast ofte for eit såkalla buckshot. Dette er mest kjent frå haglar som er ladt med eit fast prosjektil. Moderne stridsvognkanonar er ofte òg glattbora. Dette er fordi moderne ammunisjon som Armour-piercing fin stabilized discarding sabot (APFSDS) og High-explosive anti-tank warhead (HEAT) er finne- framfor rotasjonsstabilisert og fordi rotasjon òg reduserer effekten av HEAT-stridhovudet. Stabiliteten til prosjektilet og dermed grannsemd ivaretas her ved hjelp av finnestabilisering.

Nytte for Politiet[endre | endre wikiteksten]

I politietterforskning omhandlar ballistikk studering av eit skytevåpen for å samanlikna avtrykk på kuler med veggen inni løpet på eit våpen for å identifisera våpenet som avfyrde skotet. Det skjer som regel ved at politiet samlar opp kular og hylser frå ein åstad. Om dei då finn eit våpen som er i besittelse hos ein mistenkt person så vil dette våpenet prøveskytast. Testkula vert så samanlikna med åstadskula med mikroskop for å finna likskapar. Likskapane kan vera avtrykk frå tennstempelet til våpenet (det som slår inn i fenghetten på patronen for å antenna sprengstoffet), unike avtrykk frå lademekanismen i våpenet og unike mønster på innsiden av løpet. Her har dei blant anna så presist utstyr for slik identifisering, at dei til og med kan identifisera kva for eit luftgevær som avfyrde ein 4,5mm (kaliber .177) kule til dømes.

Viktige storleikar[endre | endre wikiteksten]

  • Impuls: Impulsen (rørslemengda) til eit prosjektil er produktet av dets masse (vekt) og fart. Eit prosjektil som veg 4 gram og har ein fart på 900 m/s har ein impuls på 0.004 kg x 900 m/s = 3.6 kgm/s. ifølgje Newtons 3. lov må dette vera det same som rekylen til geværet eller kanon.
  • Kinetisk energi: Den kinetiske energien til eit prosjektil er halvparten av produktet til massen og kvadratet til farten. Prosjektil på 4 gram og 900 m/s har ein energi på 0.5 x 0.004 kg x 900 m/s x 900 m/s = 1.62 kJ (kilojoule). Som regel eit det den kinetiske energien som er avgjerande for kor mykje skadde prosjektilet gjev i målet.

Referansar[endre | endre wikiteksten]

  1. U.S. Marine Corps (1996). FM 6-40 Tactics, Techniques, and Procedures for Field Artillery Manual Cannonry. Department of the Army. 
  2. McCoy, A. (2014). The grapes of math : how life reflects numbers and numbers reflect life. London: Simon & Schuster. s. 90–92. ISBN 1451640110. Henta 5. oktober 2015. 
Broom icon.png Denne artikkelen kan ha godt av ein språkvask, som reinskar opp målføringa og/eller innfører same språkstilen overalt.